Перспективы использования зарубежного опыта налогообложения субъектов хозяйствования

Аннотация

This article covers the theoretical issues of taxation of activities of business entities in the tax system of the Republic of Uzbekistan, as well as international tax experience of some foreign countries. Norms and measures used in taxation of the activities of business entities in foreign countries have been provided. As a result of the analysis, scientific conclusions were drawn on the prospects of using the best practices of foreign countries in the taxation of business entities. Key words: small business entities, family business, principles of international taxation, types of taxes, tax mechanism, tax regimes, tax incentives, large companies. Кириш Замонавий иқтисодиёт ривожига, хусусан, тадбиркорлик субъектлари фаолиятига таъсир кўрсатадиган асосий омиллардан бири бу давлатнинг амалдаги солиқ сиёсати ҳисобланади. Солиқ сиёсатини манипуляция қилиб, давлат тадбиркорлик субъектлари фаолияти иқтисодий ривожланишини рағбатлантиради ва ёки уни чеклаб қўяди. Тадбиркорлик ташаббусларини қўллаб-қувватлашнинг фаол сиёсати олиб борилаётган, тадбиркорликни қўллаб-қувватлашнинг самарали механизмлари яратилган ва қўлланилаётган мамлакатларда бизнес ривожланиб бормоқда. Ўзбекистонда амалга оширилаётган иқтисодий ислоҳотларнинг марказий бўғинида солиқ соҳасидаги ислоҳотлар турибди. Мамлакатимизда “Солиқ юкини камайтириш, бизнес юритиш учун янада қулай шароитлар яратиш “яширин” иқтисодиётга барҳам беришнинг ягона йўлидир. Шунинг учун бу борада таъсирчан 6/2020 (№ 00050) http://iqtisodiyot.tsue.uz 241 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2020 yil чораларни назарда тутадиган алоҳида дастур ишлаб чиқиш”[1]га эътибор қаратилди. Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектлари томонидан эришилган натижаларни таҳлил қилиш билан биргаликда ушбу йўналишда мамлакатимизда олиб борилаётган ислоҳотлар ҳам анча самарали бўлди. Ўзбекистон миллий иқтисодиётида ҳам тадбиркорлик субъектлари фаолиятини ривожланиши учун хорижий тажрибани билиш эвазига хатоларни такрорламаслик, дунё мамлакатларида асрлар давомида тўпланган тажрибадан самарали фойдаланиш ва замонавий бозор ўзгаришлари жараёнини тезлаштириш лозим бўлади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Замонавий иқтисодий тараққиёт парадигмасида иқтисодиётни фискаль сиёсат инструментлари воситасида тартибга солиш ва унинг самарадорлигига оид турли назарий қарашлар мавжуддир. Хусусан, Ж. Кейнс фискаль сиёсат инструментлари (солиқлар, давлат харажатлари, ижтимоий трансфертлар, давлат қарз инструментлари) орқали ялпи талабни самарали рағбатлантириш имкониятларига эга бўлинишини эътироф этади[2]. Шунингдек, фискаль сиёсат инструментларини пулга нисбатан трансакцион талаб, фоиз ставкалари ва инвестицияларни сиқиб чиқариш самарасига паст таъсири шароитида ялпи ишлаб чиқаришни ривожлантиришда мултипликатив самарага эгалигига оид илмий қарашларини тизимлаштирган. Солиқлар фискаль сиёсатнинг бир қисми сифатида намоён бўлишини К.Макконелл ва С.Брюлар ҳам ўзларининг ишларида кўрсатиб ўтганлар. Шу билан бирга, улар иқтисодиётда барқарорликни таъминлашда ҳал этиладиган вазифалардан келиб чиқиб, фискаль сиёсатни тўсқинлик қилувчи ёки рағбатлантирувчи сиёсатлар эканлигини исботлашга ҳаракат қилганлар. Улар ўзларининг “Экономикс” асарида “Фискаль сиёсатнинг асосий мақсади-ишсизлик ва инфляцияни тугатишдан иборатдир. Инқироз даврида фискаль сиёсатнинг рағбатлантирувчилик роли тўғрисидаги масала пайдо бўлди ва у қуйидагиларни ўз ичига олади: давлат харажатларини кўпайиши ёки солиқларнинг камайиши ёхуд иккаласини ҳам бирга қўшиб олиб бориш. Аксинча, агарда иқтисодиётда ортиқча талаб туфайли инфляция содир бўлса, бунга тўсқинлик қилувчи фискаль сиёсат мос келади. Тўсқинлик қилувчи фискаль сиёсат ўз ичига қуйидагиларни олади: давлат харажатларни камайиши ёки солиқларнинг камайиши, ёхуд иккаласини қўшиб олиб борилиши”[3]. Бунда иқтисодий ривожланиш мақсадларининг тез ўзгарувчанлиги ва шунга мос равишда солиқ сиёсатининг йўналишларини ўзгартирилиши тўғрисидаги хулосаларни учратиш мумкин. Бугунги кунга келиб дунёнинг ривожланган мамлакатлари қонунчилиги кичик бизнесни давлат томонидан тартибга солишнинг махсус субъектлари деб таснифланмоқда. Бу эса кичик бизнесни солиққа тортишнинг ўзига хос хусусиятлари эса унинг ижтимоий аҳамиятини ва оммавийлигини белгилаш билан бир қаторда, иқтисодий ривожланиш мақсадларини ҳам белгилаб беради[4]. Кичик бизнес субъектларини солиққа тортишнинг муҳим жиҳати бўлиб унинг миқдорий ва сифат мезонлари ҳисобланади. Ушбу мезонларга корхона ишчиларининг сони, товар айланмаси, активлари ва олинган фойдалари киради. Барча мамлакатлар учун асосий миқдорий мезон - бу корхонада ишлайдиган ишчилар сони бўлиб қолган параметрлар одатда турли мамлакатларда ва ўзаро фарқ қилади. Тадқиқот методологияси Тадқиқот давомида миллий солиқ тизимида тадбиркорлик субъектлари фаолиятини солиққа тортишнинг амалдаги ҳолати ҳамда солиқ тизимига хорижий 6/2020 (№ 00050) http://iqtisodiyot.tsue.uz 242 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron j