Трансформация пищевой промышленности: теоретические взгляды и их сущность

Аннотация

The article describes the theoretical opinions of foreign and domestic scientists on the transformation of the food industry, their essence and content, the reforms carried out in the country by enterprises of this sector, and also highlights aspects of the transformation of the food industry and increasing its competitiveness. Keywords: food processing, transformation, food security, consumption, food Кириш Иқтисодиётнинг реал секторини янада ривожлантириш учун турли мулкчилик шаклларига асосланган ҳолда ташкил қилинган корхоналар ўртасидаги рақобатсиз тасаввур қилиш қийин. Чунки, ҳар қандай ривожланиш ўзининг ички мазмунига кўра аралаш иқтисодиёт тизимининг вужудга келишини ва унда турли иқтисодий-ижтимоий укладлар амал қилишини талаб этади. Кўп укладлилик иқтисодиётнинг барча соҳалари ва тармоқлари, хусусан, озиқ-овқат саноати учун ҳам муҳим аҳамиятга эга бўлиб, ривожланган мамлакатлар иқтисодиёти бунга яққол исбот бўлмоқда. Бугунги куннинг энг долзарб вазифаларидан бири бўлиб, соҳада трансформацион жараёнларни чуқурлаштириш орқали озиқ-овқат саноати корхоналарини янада ривожлантириш, корхоналар фаолияти самарадорлиги ҳамда ишлаб чиқаришни ривожлантириш ва корхоналарнинг экспорт қилиш салоҳиятини оширишдир. Шуни таъкидлаш жоизки, озиқ-овқат саноати корхоналарининг тез суръатлар билан ривожланишини таъминламасдан барқарор иқтисодий ўсиш ва ижтимоий соҳа муаммоларини ҳал этиш мумкин эмас. Шундай экан, мамлакатимизда озив-овқат саноати корхоналари томонидан аҳолини сифатли озиқ-овқат маҳсулотлари билан барқарор таъминлаш, соҳада тизимли чора-тадбирларни амалга ошириш ҳамда уларнинг трасформациясини таъминлаш долзарб аҳамият касб этади. 6/2020 (№ 00050) http://iqtisodiyot.tsue.uz 100 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2020 yil Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Дастлаб, трансформация сўзининг луғавий маъносига тўхталиб ўтсак. Трансформация (лотинчада Transformatiо – ўзгартириш, қайта ташкил этиш маъносини билдириб): 1) структура, шакл ва услубларни қайта ташкил этиш, фаолиятнинг мақсадли йўналишини ўзгартириш; 2) айлантиришнинг усулларидан бири, халқаро ҳуқуқ нормаларини ички давлат ҳуқуқи нормаларига қайта ташкил қилиш маъноларини англатади1. Трансформация бўйича тажриба босқичма-босқич шакллантирииб борилади ва натижада озиқ-овқат саноати соҳасида йилдан-йилга трансформация жараёнларининг чуқурлашиб бориши корхоналарининг тез суръатлар билан ривожланишини таъминлайди, барқарор иқтисодий ўсиш ва ижтимоий соҳа муаммоларини ҳал этишда муҳим роль ўйнайди. Озиқ-овқат саноатини трансформациялаш асосида корхоналарда ишлаб чиқарилган маҳсулот рақобатбардошлигини ошириш ва уларнин хавфсизлигини таъминлаш бўйича Америкалик иқтисодчи олимлардан Д.Конуэй ва Э.Барберлар “ҳар қандай шароитда мамлакат аҳолисининг озиқ-овқат истеъмоли билан таъминлаш, уларнинг фаол турмуш тарзини кафолатлайди” [1] деб кўрсатишади. Озиқ-овқат саноати трансформациясининг таркибий қисми сифатида озиқ-овқат хавфсизлигининг назарий ва амалий масалаларини ҳал қилиш ҳамда унинг жамият тараққиётидаги, инсониятнинг турмуш фаровонликдаги ролини асослаш бўйича қатор МДҲ иқтисодчи олимлари томонидан кўпгина тадқиқотлар олиб борилган. Жумладан, иқтисодчи олимлар Е.В.Серова, В.С.Балабанов, Е.Н.Борисенко, К.В.Фролов, А.В.Гордеев, О.А.Масленникова, А.А.Анфиногентова, О.В.Ермолаева, Н.А.Киреева, А.А.Анфиногентовойлар томонидан озиқ-овқат хавфсизлиги меъёрий ҳаёт тарзини ўтказиш учун зарур бўлган озиқ-овқат маҳсулотлари билан аҳолининг асосий қисмини таъминлаш даражасини билдириши, шунингдек, озиқ-овқат хавфсизлиги бўйича – ишлаб чиқарилган маҳсулотларни соғлиқ учун безарарлигини таъминлаган ҳолда мамлакатнинг озиқ-овқатга бўлган талабини муайян даврда истъемол ва захираларни яратиш асосида қондирилиши, мамлакат фуқароларини ҳаётий зарур ва фойдали озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган эҳтиёжларини керакли ҳажм ҳамда ассортиментда ўз манбалари орқали таъминлаши каби масалаларга алоҳида эътибор қаратилади [2, 3, 4, 5]. Бошқа МДҲ иқтисодчи олимлари эса минтақавий озиқ-овқат хавфсизлиги минтақа даражасида ҳал қилинадиган вазифаларга, қишлоқ хўжалиги озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқариш бўйича мавжуд салоҳият ва имкониятларга, озиқ-овқат маҳсулотлари билан ўзини-ўзи таъминлаш ва импортга қарамликни камайтиришга боғлиқлигини кўрсатишади [6, 7, 8]. Яна бир иқтисодчи олим Д.В.Зеракалов томонидан “Озиқ-овқат хавфсизлиги” монографиясида озиқ-овқат хавфсизлиги масалалари жаҳон тарихий жараёнларида кўплаб амалий тахлиллар келтирилади. Озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш сув ресурсларининг XXI асрга бориб танқислиги юзага келиши ҳамда бу глобал иқтисодий муаммо айланиши ҳақида кўплаб расмий статистик материаллар тахлили олиб борилган [9]. 1http://www.dic.academic.ru/dic.nsf/_economic_law/16427/Трансформация. 6/2020 (№ 00050) http://iqtisodiyot.tsue.uz 101 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2020 yil Шунингдек, Л.Ревенко ўзининг “Озиқ-овқат хавфсизлиги: ечимини топиш имкони