Пути эффективного использования отечественного инвестиционного потенциала в национальной экономике

Аннотация

This article highlights the scientific foundations for the effective use of domestic investment potential in the national economy, provides a methodology for assessing the use of domestic investment, analyzes the efficiency of capital and gives recommendations for the effective use of domestic investment. Key words: Investments, domestic investments, accelerator model, marginal propensity to capital, capital efficiency, efficient use of domestic investment. Кириш Инвестициялар ҳар қандай мамлакат иқтисодиёти ўсишини таъминлаш, уни ҳар томонлама тараққий эттиришнинг зарур шарти ва манбаи ҳисобланади. Шунга кўра, иқтисодиётнинг турли соҳа ва тармоқларини мутаносиб ривожланишини таъминлаш, минтақаларнинг ижтимоий-иқтисодий салоҳиятини инобатга олиш, шунингдек, жойларда аҳоли бандлигини ошириш мақсадида ҳар йили мамлакатимизда инвестиция дастури ва минтақавий инвестицион дастурлари ишлаб чиқилиб, амалиётга татбиқ этилмоқда. Бу эса, иқтисодиётда инвестиция ҳажми йилдан йилга сезиларли даражада ўсиб боришига ҳамда миллий ишлаб чиқариш ҳажми ортиши орқали ижобий натижалар беришга имкон яратмоқда. Мамлакат Президенти Ш.М. Мирзиёев таъбирлари билан айтганда “Халқимизнинг фидокорона меҳнати билан 2019 йил – “Фаол инвестициялар ва ижтимоий ривожланиш йили”да салмоқли натижаларга эришдик. Барча соҳалардаги ижобий натижалар қаторида инвестициялар ҳажми ҳам сезиларли даражада ошди. Айниқса, тўғридан-тўғри инвестициялар 4,2 миллиард долларни ташкил этиб, 2018 йилга нисбатан 3,1 6/2020 (№ 00050) http://iqtisodiyot.tsue.uz 45 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2020 yil миллиард долларга ёки 3,7 баробар ўсди. Инвестицияларни ялпи ички маҳсулотдаги улуши 37 фоизга етди” [1]. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Миллий иқтисодиётга киритиладиган инвестициялардан самарали фойдаланиш масалалари мамлакатимиздаги ва хорижлик иқтисодчи олимлар томонидан чуқур ўрганилган. Жумладан, Ўзбекистонлик иқтисодчи олим Д.К. Ахмедов инвестицияларнинг мамлакатимизга фаол жалб қилишни таъминлашда малакали кадрларнинг мавжудлиги, таҳлил учун маълумотларнинг етарлилиги, хокимият органларининг инвестицияларни жалб қилишдаги манфаатдорлиги ошиши, ташқи савдо эркинлиги, хомашё таъминотининг яхшиланиши каби энг муҳим омилларни келтириб ўтган [2]. А.А. Содиқовнинг фикрига кўра минтақаларни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришда табиий-иқтисодий, ишлаб чиқариш, ижтимоий-демографик салоҳиятига боғлиқ бўлган инвестицион фаоллигининг ролини алоҳида аҳамитяга эга [3]. Россиялик олим А. Дамодараннинг фикрига кўра миллий иқтисодиётга инвестиция киритиш бўйича илғор хорижий давлатларнинг тажрибаси кўрсатадики, ишлаб чиқаришни “оғир” технологик линиялар билан эмас, балки қисқа ва тез янгиланадиган, бозор талабларини тез ўзлаштира оладиган “эгилувчан” ишлаб чиқариш линиялари билан қуроллантириш устувор йўналиш бўлиб бормоқда. Инвестициялар йирик саноат марказлари бўлган шаҳарларда эмас, балки фойдаланиладиган хом ашё ва меҳнат ресурслари мавжуд бўлган ҳудудларга йўналтирилмоқда [4]. В.А.Харитонов ва А.О.Алексеевлар миллий иқтисодиёт муваффақиятли ривожланишининг шарти сифатида хўжалик юритувчи субъектларнинг инвестиция ва инновациялар соҳасида келишилган, аниқ мақсадга йўналтирилган ҳолда ишлаши зарурлигини қайд этади [5]. Г.И. Ивановнинг эътирофига кўра мамлакатнинг иқтисодий салоҳияти юқори ва табиий ресурсларга бой бўлган ҳудудларига инвестиция киритилиши маҳаллий бюджетларнинг даромадларини кўпайтиради ва улар ҳудудларни барқарор ривожлантириш имкониятини беради. Бундай сиёсат юритиш ҳам иқтисодий, ҳам ижтимоий нуқтаи-назардан самарали ҳисобланади. Шундай экан ҳудудлар учун асосий вазифа ўзларининг инвестиция киритилиш имкониятларини ошириш, бу борада мавжуд ички салоҳиятдан самарали фойдаланиш ҳисобланади [6]. Хитойлик олим Ф.Хиаолан мамлакатнинг инновацион салоҳияти ошишининг унумдорликка таъсирини таҳлил этади. Унинг тадқиқотлари натижаларига кўра, ички инвестициялар умумий инновация салоҳиятига салмоқли ижобий таъсир кўрсатади. Аммо бу таъсир қабул қилувчи миллий иқтисодиётнинг абсорбцион салоҳияти ва инновацияларни таъминловчи омилларнинг мавжудлигига боғлиқ бўлади [7]. Руминиялик олимлар мамлакат миллий иқтисодиётига кирган хорижий компаниялар инвестиция стратегияларида минтақавий хусусиятларни инобатга олишини асослаб берганлар. Уларни тадқиқотига кўра инвесторлар Руминия ҳудудларини 2 та алоҳида иқтисодий минтақа сифатида кўради. Бунда биринчи минтақада инвестицияларни жалб қилишда муҳим омиллар сифатида янги бозорларнинг мавжудлиги, малакали ишчи кучи ва инфратузилма имкониятлари келтирилган. Иккинчи минтақа инвесторларни ўзининг арзон нархларга эгалиги билан қизиқтирган [8]. Бизнинг фикримизча, ички инвестиция салоҳияти мамлакатдаги аҳоли, корхона ва ташкилотларнинг бўш пул маблағларидан иборат бўлиб, давлат бу 6/2020 (№ 00050) http://iqtisodiyot.tsue.uz 46 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2020 yil маблағларни иқтисодиётга инвестиция сифатида киритиш