Перспективы развития туристско-рекреационных услуг в Хорезмской области

Аннотация

This article discusses the essence and content of tourist and recreational services, analyses the tourism sector of Khorezm region and provides recommendations for the development of tourist and recreational services in the region. Keywords: tourism, recreation, tourist, sanatorium, tourist and recreational services Кириш 2019 йил бутун дунё бўйича туристлар оқими 1,5 млрд. кишини ташкил қилиб сайёҳлар сони ўтган йилга нисбатан 4%га ошган ва бу туризм саноатининг узлуксиз ўсишга эришган қаторасига тўққизинчи йили бўлди[5]. Бутун жаҳон бўйича туризмнинг хизматлар соҳасидаги экспорт улуши 29 % ни, умумий экспортдаги улуши эса 7% ни ташкил қилган. 2018 йилда туризм индустрияси дунё иқтисодиётида экспортдан келадиган даромади 1,5 трлн. долларни ташкил қилиб, кимё ва ёқилғи саноатидан сўнг 3 ўринни эгаллаган. Туризмнинг ривожланиши ўз навбатида янги иш ўринларини яратади, жумладан, бугунги кунда ҳар ўнта ишчи ўрнининг биттаси ушбу соҳа ҳиссасига тўғри келади[4]. Республикамизда туризм йилдан йилга ривожланиб мамлакат иқтисодиётида ўз ўрнини тобора мустаҳкамлаб бормоқда. 2019 йил якунларига кўра 6.748.500 нафар сайёҳ Ўзбекистонга ташриф буюрган ва туристик-рекреацион хизматлар экспорт кўрсаткичи 1 млрд 313 млн АҚШ долларини ташкил қилган, бу эса ўз навбатида 2018 йилга нисбатан 26.1 % га ўсган[14]. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзиёев Олий Мажлисга мурожаатномасида “Бизда туризм кўпинча қадимий шаҳарларимиз, тарихий- маданий ёдгорликлар доирасида чекланиб қолмоқда. Ваҳоланки, мамлакатимизнинг бетакрор табиати, миллий қўриқхоналар, тоғли ҳудудларда туризмни ривожлантириш учун катта салоҳият мавжуд, айниқса, тиббиёт туризми, зиёрат туризми ва экотуризмни ривожлантириш нафақат иқтисодиёт, балки ижтимоий соҳанинг ривожланишига ҳам туртки беради” деб таъкидлаб “2019-2025 йилларда 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 352 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil туризмни ривожлантириш миллий концепцияси”ни ишлаб чиқиш бўйича ҳам кўрсатма берган эдилар[13]. Сўнгги йилларда амалга оширилган ишлар натижасида Ўзбекистонда туристик- реакрацион хизматлар жадал суръатлар билан ривожланиб келмоқда. Хусусан, Тошкент вилоятининг Бўстонлиқ, Паркент туманлари; Фарғона, Андижон, Наманган вилоятлари; Жиззах вилоятининг Зомин тумани; Қашқадарё ҳамда Сурхондарё вилоятлари мамлакатимизнинг туристик-реакрацион хизматлар ривожланган минтақалар ҳисобланади. Шунингдек, мамлакатимизнинг муҳим туристик дестинацияларидан бири ҳисобланган Хоразм вилоятида ҳозирги кундаги туристик-реакрацион хизматларни ривожланиши билан боғлиқ муаммоларни чуқур таҳлил қилиш, истиқболли йўналишларини белгилаш долзарб масалаларидан бири ҳисобланади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Туристик рекреацион хизматларнинг мохиятини халқаро миқёсда мазмун моҳияти ва вазифаларини аниқлаштириб олиш лозим. Туризмда “рекреация” атамаси дастлаб XIV асрларда, инглиз тилидаги адабиётларда илк бор қўлланилган бўлиб бўлиб, "refreshment or curing of a sick person" яъни “тетиклантириш” ёки “касал одамларни тузалиши” деган маъноларда ишлатилган [3]. Туристик-рекреацион хизматлар турли даврларда олимлар томонидан турлича талқин қилинган. Ғарб олимларидан С.Виллиамс фикрича, рекреация туризмнинг ажралмас қисми бўлиб, улар ўртасида боғлиқлик узвий эканлигини айтиб ўтиб, ўз илмий изланишларида туризм типологиясида “рекреацион туризм” тушунчасини алоҳида туризм тури сифатида киритиб ўтган [2]. Яна бошқа бир ғарб олимларидан Чарлес Р.Гоелденер ва Ж.Р. Брент Ричиеларга кўра туристларнинг турига қараб ташриф давомида рекреация бирламчи ёки иккиламчи эҳтиёжга айланиши ҳам мумкин эканлигини кўрсатиб беришган [1]. Рус олимлари В.И.Григорьев ва В.С.Симоновлар ижтимоий неъматлар назарияси нуқтаи назаридан қараб рекреацияни дам олишни мақсадли ташкил этиш орқали тегишли билим ва кўникмаларни ўзлаштиришга йўналтирилган фаолият тури сифатида ўрганганлар[6]. Мамлакатимиз иқтисодчи олимларидан М.Қ.Пардаев рекреацияни тармоқ сифатида олиб, дам олувчининг сарфлаган жисмоний, ақлий ва маънавий кучини, саломатлигини қайта тиклашга, қолаверса, интеллектуал салоҳиятини юксалтиришга қаратилган хизматлар йиғиндиси деб ҳисоблаб, бу фаолиятни амалга оширишда қўлланиладиган барча субъектлар мажмуини эса “рекрацион тизим” деб атаган[8]. И.Тухлиев, Ғ.Х.Қудратов, М.Қ Пардаевларга кўра рекреацион туризм дам олиш мақсадидаги туризм бўлиб, қатор давлатлар учун туризмнинг оммавий шакли ҳисобланади ва дам олиш мақсадида сафарлар ҳилма-хиллиги билан фарқланади ҳамда қизиқарли томоша дастурлари, машғулотлар, ташриф буюрилган мамлакатнинг маданиятини ўрганиш билан боғлиқ бўлган этник саёҳатлар дея таъриф берганлар[7]. Шунингдек, З.И.Усмонова ўз ишларида “рекреацион фаолият”, “рекреацион хизматлар” ва “туристик-рекреацион хизматлар” тушунчаларининг ижтимоий-иқтисодий мохиятини очиб берган [10]. Юқорида қайд қилиб ўтилган тадқиқотлар доирасида, туристик-рекреацион хизматларнинг ўзига хос жиҳатлари кенг ёритилган бўлса-да, айнан мамалакатимизнинг Хоразм