Особенности развития цифровой экономики

Аннотация

The purpose of this study is to develop principles for shaping the digital economy. It emphasizes the important role of digitalization in the socio-economic development of countries. Features of the development of the digital economy include the availability of intellectual tools, the growing importance of data, the system of business networking, the widespread use of the Internet and the global nature of data exchange. Digital platforms includes, cloud computing technologies, and large database processing methods for society’s problem-solving tools based on the digital economy. Key words: digital technology, new economy, digitization, online markets. Кириш Ҳозирги кунда рақамли технологиялар энергетика, қурилиш, банк иши, транспорт логистикаси, савдо, таълим, соғлиқни сақлаш, давлат бошқаруви, оммавий 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 320 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil ахборот воситалари ва хавфсизлик соҳасидаги иқтисодий иштирокчилар ўртасидаги муносабатларни ўзгартирмоқда. Дунё ҳамжамиятида рўй бераётган бундай жадал ўзгаришлар ва рақобатнинг кескинлашуви [9] жараёнида инновациялар ва рақамли технологияларни кенг жорий этилишини тақазо этади. Технологик инновацияларнинг аввалги тўлқинларида бўлгани каби, рақамли технологиялар ҳам ижтимоий-иқтисодий муносабатларни ўзгартириш учун шароит яратади. Интернет иш ўринларини ривожлантириши ва транспорт тизимларини хавфсиз, шаҳарларни яшашга яроқлироқ қилиши мумкин. Кенг кўламли тармоқлар ва онлайн бозорлар, иловалар, алоқа, харид қилиш, саёҳат ва иш, шунингдек, бутунлай янги бизнес моделлари ва онлайн тизим яратиш учун ишлатилади. Рақамлаштириш рақамли платформаларда контент ишлаб чиқариш ва “Peer tо Pееr” (сотувчи ва ҳаридор) тармоқларида иштирок этиш орқали кўплаб истеъмолчиларга кенг имкоиятлар таклиф этади. Рақамли иқтисодиёт самарадорликни оширади ва ижтимоий-иқтисодий ривожланишни қўллаб- қувватлайди. Иқтисодий жараёнларда рақамли технологияларни жорий этиш ва улардан фойдаланиш самарадорликни оширади ва глобал қиймат занжирларида иштирок этиш имконини беради. Рақамлаштириш транзит харажатларини камайтириш, ахборот ассиметриясини бартараф этиш, кенг миқёсли ва тармоқ натижалари иқтисодидан фойдаланиш орқали самарадорликни оширишга ёрдам беради. Бу омиллар туфайли рақамли иқтисодиёт бозорлар ва хизматлар, таълим, соғлиқни сақлаш, кредит, ресурсларни ва инвестицияларни кўпайтириш учун кенгроқ имкониятларга эга бўлди. Шу билан бирга, рақамли иқтисодиётнинг ўсиши муаммоларсиз бўлмайди. Рақамлаштириш мамлакат иқтисодиётига бир қанча имкониятлар олиб келиши билан унинг салбий жиҳатлари ҳам мавжуд. Яъни рақамлаштириш янги иш ўринларини яратади, эскиларини қисқартиради ва меҳнат бозорида сезиларли ўзгаришларга сабаб бўлади. Бу ўсиб бораётган даромад тенгсизлигининг асосий сабаби бўлган ўзгаришларга таъсир кўрсатади. Меҳнат бозоридаги бундай ўзгаришлар хавотирли, чунки рақамлаштириш ишсизликнинг ошишига олиб келиши ва даромад тақсимотидаги мавжуд фарқларни кўпайтириши мумкин. Бир сўз билан айтганда, ушбу тадқиқотнинг мақсади рақамли иқтисодиётни шакллантириш тамойилларини ишлаб чиқишдан иборат. Тадқиқот методологияси Рақамли иқтисодиёт икки хил турли тушунчаларни ифодалаш учун ишлатилади. Биринчидан, рақамли иқтисодиёт – бу ривожланишнинг замонавий босқичи ҳисобланиб, у ижодий меҳнат ва ахборот неъматларининг устувор ўрни билан тавсифланади. Иккинчидан, рақамли иқтисодиёт – бу ўзига хос тушунча бўлиб, унинг ўрганиш обЪекти ахборотлашган жамият ҳисобланади. Бугунги шиддат билан ривожланаётган глобал иқтисодиёт шароитида рақамли иқтисодиёт ўз ривожланишининг бошланғич даврида бўлиб, замонамизнинг рақамли ахборот босқичига ўтиши атига бир неча ўн йилни ташкил этади. Бунга қўшимча тарзида "Ахборот иқтисодиёти" [1] ва "Тармоқ иқтисодиёти" [2] нинг олдинги тушунчаларига асосланиб, рақамли иқтисодиёт тушунчаси рақамли технологиялар, ахборот тармоқлари ва инсонлар бундай тармоқларда амалга оширадиган ҳаракатларга асосланган. Рақамли иқтисодиёт, бир неча асосий технологиялар, интернет, ва 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 321 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil тегишли технологиялар орқали амалга оширилаётган иқтисодий ва ижтимоий моделлар бирлашмаси саналади. У рақамли технологиялар асосидаги инфратузилмани (кенг тармоқли линиялар, маршрутизаторлар), кириш учун ишлатиладиган қурилмалар (компютерлар, смартфонлар, камералар), улар фойдаланадиган Микрософт, андроид ёки “IOS” иловалар (Google, Аd Roll) ва улар тақдим этадиган функсияларни (IоT cloud computing, Storage, Data analytics,) қамраб олади. Ҳозирги замон глобаллашув шароитида рақамли иқтисодиёт замонавий ҳаётнинг кўплаб жиҳатларига, жумладан, савдо, транспорт, таълим ва қишлоқ хўжалигига кириб борди. Рақамли иқтисодиёт бир қатор соҳаларда истеъмолчилар учун янада қулайлик яратади. Энди истеъмолчилар “Amazon”, Wallmart”, “PayPal”, “Mall”, “Aliexpress” ва “Banggood” онл