Мотивация сотрудников по результатам оценки эффективности маркетинговых стратегий в акционерных обществах

Аннотация

This article describes the 7P’s marketing mix, a new model for evaluating the effectiveness of marketing strategies in joint-stock companies, key performance indicators and personal motivation. Key words: Main strategy, marketing strategies, 7P’s marketing mix, KPI - Key Performance Indicators, personal motivation. Кириш Акциядорлик жамиятлари ҳар йили бизнес режасини тасдиқлаётганида албатта маркетинг стратегияларини ҳам тасдиқлаши керак бўлади. Чунки бугунги бозор иқтисодиёти жадал ривожланаётган бир пайтда маркетингсиз ишлаб чиқариш ҳам, сотиш ҳам амри маҳолдир. Афсуски давлат акция пакети мавжуд акциядорлик жамиятлари маркетинг бўлими фақат шартнома тузиш, таъминот масалалари билан чекланиб қолган. Жамиятларда маркетинг бўйича рахбар мавжуд эмаслиги сабабли стратегиялар ҳам ишлаб чиқилмайди ва тасдиқланмайди. Аслида нафақат маркетинг стратегияларини тасдиқланиши, уни самарадорлигини ҳам баҳолаб борилиши керак. Сабаби жамият ишлаб чиқиб тасдиқлаган стратегияларини амалда бажарилмасдан қолиши, стратегиялар нотўғри танланган бўлиши, натижада ишлаб чиқарилган махсулот сотилмаслиги, кутилган даромад олинмаслиги мумкин. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Маркетингда маркетинг комплекс ёки микс деган тушунча мавжуд. Унинг элементлари 4Р, яъни Price – Нарх, Product – Махсулот, Place – Жой, Promotion – Рекламадан иборат. Бу модел 1960 йил америкалик олим Эдмонд Жером МакКарти 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 265 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil томонидан яратилган. 1981 йилда америкалик олимлар Б.Бумс ва М.Битнер томонидан эса маркетинг комплексига яна 3 та элемент қўшиб, 7Р га асос солишди. Булар People – манфаатдорлар, Process - жараёнлар, Physical evidence – мавжуд ашёвий далиллар. Product Махсулот P hysical evidence P Ашёвий rice далил Нарх 7 P S MARKETING MIX P rocess Place Жараён Жой People Promotion Манфаатдорлар Реклама 1-расм. 7P маркетинг комплекси АҚШ олимлари Роберт С.Каплан и Дейвид П.Нортон томонидан ишлаб чиқилган ва дунёдаги кўпчилик компаниялар томонидан қўлланиб келинаётган мувозанатланган кўрсаткичлар тизими (Balanced Scorecard - BSC) ва унга мос равишда самарадорликнинг муҳим кўрсаткичлари (Key Performance Indicators - KPI) тизими, компания фаолиятини амалга ошириш, таҳлил қилиш ва баҳолашда энг мукаммал тизимлардан биридир. Роберт С.Каплан и Дейвид П.Нортон «Мувозанатланган кўрсаткичлар тизими» ва «Стратегик карталар» китобларида тизим ҳақида батафсил ёритилган . Бундан ташқари Пол Нивеннинг «Мувозанатланган кўрсаткичлар тизими – босқичма босқич» асарида ушбу тизимни жорий этиш бўйича босқичма босқич харакатлар тушунтириб ўтилган. Россия олимларидан А.К.Клочковнинг “KPI ва ходимларни рухлантириш” китобида эса самарадорликнинг муҳим кўрсаткичлари, уларни жорий этиш, мониторинг қилиш, натижада эса ходимларни мукофотлаш механизми тушунтириб ўтилган. Дэвид Парментернинг “Самарадорликнинг муҳим кўрсаткичлари” китобида эса хар бир соҳа бўйича самарадорликнинг муҳим кўрсаткичлари, уларни танлаб олиниши, жорий этилиши, мониторинги ва натижаси бўйича қарор қабул қилиш тартиблари батафсил ёритилган. Мувозанатланган кўрсаткичлар тизими компанияни қандай ишлаётганлигини кўрсатса, самарадорликнинг муҳим кўрсаткичлари тизими эса компаниядаги ходимлар қай даражада ишлаётганликларини кўрсатади. Ушбу тизимни жорий этиш учун қуйидаги босқичлардан ўтиш лозим: 1. Жамият ўзининг миссияси, қадр қиммати, келажаги, стратегиясини ишлаб чиқиши лозим бўлади. 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 266 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil - Жамият ўзининг миссиясини “Биз нима қиляпмиз?”, “Биз ишларни қандай амалга оширяпмиз?”, “Биз ким учун ишлаяпмиз?”, “Биз нима учун мавжудмиз?” саволи билан яратади. - “Биз учун нима муҳим?”, “Компания нимага ишонади?”, ва “Унинг фалсафаси қандай? саволлари билан жамиятнинг қадр қиммати яратилади. - “Биз ким бўлмоқчимиз?” саволи билан жамиятнинг келажаги режалаштирилади. - Жамиятнинг келажагидан келиб чиқиб, узоқ ва қисқа муддатли мақсадлар асосида компания стратегияси яратилади. 2. Компания стратегияси асосида мақсад ва вазифалар белгилаб олинади. 3. Стратегик карта яратилади. 4. Стратегия картаси асосида кўрсаткичлар ва ўлчовлар яратилади; 5. Ушбу асосида компания бажариши лозим бўлган режалар ва ташаббуслар яратилади. Режа ва ташаббуслар хар бир ходим даражасигача алохида яратилади. 2-расм. Миссиянинг стратегик натижага айланиши 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 267 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil Тадқиқот методологияси Маркетинг стратегияларини самарадорлиги жуда кўп жиҳатдан маркетинг хизмати ташкилотда қандай ташкил этилганига, қандай стратегиялар танлаб олинганлигига ва қандай даражада ҳал қилинишига боғлиқ. Бунда маркетинг ва менежмент маълумотлари ҳал қилувчи ролни бажаради ва маркетинг стратегиялари ташкилотнинг бошқа бўлимлари вазифалари билан бирлаштирилиши