Использование международных методов калькуляции себестоимости продукции для целей стратегического управленческого учета

Аннотация

This article explores the necessity and perspectives for calculating the cost of production at agricultural enterprises, taking into account international experience with the aim of effectively organizing strategic management accounting. To achieve this goal, methodical and practical issues of strategic cost management were studied. Key words: Strategic management accounting, product cost, calculation methods, internal environment, external factors, calculation sheet. Кириш Мамлакатимиз раҳбари Ш.М.Мирзиёев томонидан 2020 йилни “Илм, маърифат ва рақамли иқтисодиётни ривожлантириш йили” деб номланиши пандемия шароитида иқтисодиётимизга хавф соладиган молиявий-иқтисодий инқирознинг оқибатларини юмшатишда қўл келмоқда. Рақамли иқтисодиётнинг афзаллиги ҳақида гап кетганда, давлатимиз раҳбарининг “Рақамли технологиялар нафақат маҳсулот ва хизматлар сифатини оширади, ортиқча харажатларни камайтиради. Шу билан бирга, мени жуда қаттиқ ташвишга соладиган ва безовта қиладиган энг оғир иллат — коррупция балосини йўқотишда ҳам улар самарали воситадир. Буни барчамиз теран англаб олишимиз даркор”, дея куйиниб айтган гапларини келтириш ўринлидир [1]. Рақамли иқтисодиётни шакллантириш Ўзбекистонни жаҳон иқтисодиётига интеграциялашувининг янада чуқурлашувини англатади. Рақамли иқтисодиёт кўп қиррали фаолият бўлиб, унда илм-маърифат рақамли ахборот ишлаб чиқаришнинг асосий омили сифатида қўлланилади. Бу вазифани ҳал этишга қаратилган саъй-ҳаракатлар табиий ресурслар захирасига бойлиги билан танилган юртимизни улардан самарали фойдаланиш 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 127 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil бўйича ривожланган мамлакатга айлантиришни жадаллаштириб юборади. Шунингдек, рақамли иқтисодиёт самарали менежмент тизимини жорий қилиш, турмуш сифатини ошириш, жаҳон хом ашё, технологик ва озиқ-овқат бозорлари конъюнктурасига боғлиқликдан халос этиш, юз бериш эҳтимоли мавжуд бўлган жаҳон молиявий инқирози таъсиридан талафотларсиз ўтиш учун мустаҳкам пойдевор яратади [2]. Иқтисодиётда бозор коньюнктурасининг ўзгариб туриши, рақобатнинг ривожланиши стратегик бошқарув ҳисоби тизимини, хусусан, харажатларни оптималлаштириш ва маҳсулот таннархини калькуляция қилишга бўлган талабни кучайтирмоқда. Бунинг боиси, тўғри ва аниқ ҳисобланган маҳсулот таннархи субъектнинг маҳсулоти қийматини, пировардида, унинг молиявий натижаларини шакллантиришга асос бўлади. Бу эса келажакда ички ва ташқи муҳитни бошқариш, унга таъсир қилувчи омилларни аниқлаш, корхонани ривожлантириш стратегиясини танлаб олишда ахборот-таҳлилий таъминот функциясини бажаради. Афсуски, ҳозирги кунда мамлакатимизда харажатларни стратегик мақсадлар учун бошқарув ҳисоби ва таҳлилининг ташкилий, услубий ва ҳуқуқий масалалари етарли даражада ёритилмаган. Ваҳоланки, харажатлар корхонанинг молиявий-хўжалик фаолияти тизимидаги режалаштириш (бюджетлаштириш), бухгалтерия ҳисоби, молиявий таҳлил, ички молиявий назорат тизими занжиридаги марказий бўғин ҳисобланади. Харажатларни оқилона бошқариш субъект раҳбарияти томонидан жорий, шу жумладан стратегик бошқарув қарорлари қабул қилишда муҳим аҳамиятга эга эканлиги халқаро тажрибалардан маълумдир. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили К.Симондс биринчилардан бўлиб бухгалтерия ҳисоби тизимига “Стратегик бошқарув ҳисоби” атамасини жорий қилди ва уни харажатлар ва баҳо, сотиш ва бозор улуши, пул оқимлари ва асосий рақобатчиларнинг бозордаги мавқеи тўғрисида ахборот тўплаш орқали компаниянинг тармоқдаги бошқа рақобатчиларига нисбатан ҳолатини баҳолаш воситаси сифатида татбиқ этди [3]. Халқаро CIMA (Бошқарув ҳисоби бўйича мутахассисларнинг сертификатланган институти) томонидан стратегик бошқарув ҳисобига қуйидагича таъриф берилган: “Стратегик бошқарув ҳисоби (Strategic management accounting) - бу бошқарув ҳисобининг шакли бўлиб, унда асосий эътибор фирма фаолиятига таъсир қилувчи ташқи омиллар билан боғлиқ бўлган ахборотларга қаратилади. Бироқ, шу билан бир қаторда, ички ахборотларга ҳам етарлича эътибор берилади [4]. Қишлоқ хўжалиги корхоналарида маҳсулотлар таннархини ҳисоблаш соҳасида илмий изланишлар олиб борган иқтисодчи олима И.Н.Ефремованинг қуйидаги фикрлари ўринлидир: “Маҳсулот таннархини ҳисоблаш 2 босқичда амалга оширилади. 1 босқичда маҳсулотлар турлари кесимида харажатлар йиғилиб, умумий таннарх ҳисоблаб чиқилади, 2 босқичда – бир бирлик маҳсулотнинг таннархи аниқланади. Корхоналарда ҳар бир қишлоқ хўжалик экин тури бўйича маҳсулот таннархи алоҳида калькуляция варағида ҳисобга олиб борилади, унда комплекс харажат моддалари бўйича маҳсулот таннархи умумий ҳолатда акс эттирилади, улар миқдор ва қиймат кўринишида ифодаланади” [5]. Иқтисодчи олим У.Костаев стратегик бошқарув ҳисобини юритишда фойдаланиладиган хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятининг ички муҳит кўрсаткичларини иқтисодий-молиявий турларга ажратади. Уларни: доимий харажатлар динамикаси; ўзгарувчан харажатлар динамикаси; маъмурий бошқарув 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 128 “Iqtisodiy