Концептуальные подходы к оценке непрерывности бизнеса

Аннотация

This article evaluated the place of the principle of going concern in accounting. As a result of the study, the principle of going concern was evaluated on the basis of syntactic, semantic and pragmatic concepts. Keywords: accounting, financial reporting, international financial reporting standards, going concern, assets, capital, liabilities. Кириш Мамлакатимиз иқтисодиётининг жаҳон бозорига интеграциялашуви, хорижий инвестициялар учун қулай шароит яратилиши бухгалтерия ҳисобини ҳам халқаро даражада такомиллаштиришга замин яратмоқда. Айнан хўжалик юритувчи субъектларда бухгалтерия ҳисобининг такомиллаштирилиши ва молиявий ҳисоботларнинг халқаро стандартлар асосида тузилиши мамлакатимизда фаолият юритаётган кўплаб субъектлар учун жаҳон бозорига чиқишида ўзига хос восита ролини ўтаб бермоқда. Бугунги кунда жаҳон миқёсида короновирус пандемиясининг кенг тарқалиши хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятининг барқарорлигига салбий таъсир кўрсатмоқда. Айниқса, ишлаб чиқариш қувватларидан фойдаланиш самарадорлигининг пасайиши, ўзаро савдо алоқалари, экспорт-импорт фаолиятида юзага келаётган салбий кўрсаткичлар хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятининг узлуксизлигини баҳолашда муайян қийинчиликларни юзага келтирмоқда. Шу боисдан молиявий ҳисоботларни халқаро стандартлар асосида тузишда бухгалтерия ҳисобининг асосий принципларига, хусусан, узлуксизлик принципига қатъий риоя қилиш талаб этилади. Шу боисдан бухгалтерия ҳисобини юритиш ва аудиторлик текширувларини ўтказиш жараёнида узлуксизлик принципининг мазмун-моҳиятини чуқур ўрганиш лозим. 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 65 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Хўжалик юритувчи субъектлар фаолияти узлуксизлигини баҳолаш масалаларига норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ва иқтисодчи олимларнинг асарларида кенг эътибор қаратилган. Хусусан, Германияда узлуксизлик принципи 1985 йилги Савдо кодексининг 252- бандида биринчи марта расман ўз аксини топган: “Баҳолашда агар бунга амалий ёки ҳуқуқий ҳолатлар тўсқинлик қилмаса, ташкилот фаолияти узлуксизлигидан келиб чиқиш зарур” [2, 57]. Буюк Британияда 1971 йил ҳисоб стандартлари бўйича қўмита томонидан қабул қилинган SSAP 2 (Statements of Standard Accounting Practice) «Ҳисоб сиёсати»да таъкидланишича, “узлуксизлик принципи молиявий ҳисоботлар тузиш жараёнига асос қилиб олинган тўртта фундаментал ҳисоб принципларидан бири ҳисобланади” [1, 31]. Иқтисодиёт фанлари доктори, профессор И.Н.Исмановнинг фикрича, узоқ муддатли активлар ҳисоби негизида ётувчи кейинги муҳим тамойил – бу фаолиятнинг узлуксизлигидир. Ушбу тамойил кор хонани бир маромда фаолият юритишини ва яқин келажакда ўз фаолиятини давом эттиришини билдиради. Узлуксизлик тамойилига асосан, корхонада ўз фаолиятини тугатиш ёки қисқартириш нияти бўлмайди ва шунинг учун унинг мажбуриятлари ўрнатилган тартибда қондирилади [6, 55]. Бошқа бир иқтисодчи олимларнинг фикрича, агарда компания келгусида ўз фаолиятини давом эттириши аниқ бўлса, бу узлуксизлик тамйоилини акс эттиради. Яъни компания яқин келажакда ўз бизнесини давом эттиради ва фаолиятини тугатиш кўзда тутилмаган [3]. Гайонг Жи ва Жонг Юн Ли таъкидлашича, агарда аудиторлик текширувларида субъект фаолияти узлуксизлигига таъсир этувчи воқеа ва ҳодисалар аниқланса, аудитор мижоз ташкилот раҳбариятининг режаларига баҳо бериши ва вазиятни яхшилаш борасида маслаҳатлар бериши зарур [5]. В.Д.Краснов ва С.В.Козменковаларнинг фикрича: “Узлуксизлик иқтисодий субъектнинг яқин келажакда кўрсаткичларининг охирги ҳисобот давридан паст бўлмаслиги ва мажбуриятларини қоплаш учун етарли маблағларга эга эканлигини англатади” [8, 46]. И.А.Дымова ўз асарида таъкидлаганидек, корхона узлуксизлик принципини бузиш истагида ёки бунга мажбур бўлган ҳолларда узлуксизлик принципи юзасидан молиявий ҳисоботда қуйидагилар акс этишини топиши лозим: - мулк тугатиш қиймати бўйича акс этади; - тўлиқ ҳажмда олиш имкони бўлмаган активлар чиқариб ташланиши лозим; - иқтисодий санкциялар ва шартномалар бузилиши туфайли мажбуриятлар ҳисобланиши лозим [4, 11]. Бу фикрга қўшилмаган Т.О.Терентьева “ташкилот фаолиятининг узлуксизлик принципи – бу унга мувофиқ корхона доим ўз фаолиятини давом эттириши, жорий операциялар якунланиши, янги мажбуриятлар вужудга келиши, активлар фойдаланилиши ва ҳ.к. амалга ошадиган гипотеза. Шундай қилиб, бозор баҳолашига олиб келадиган тугатиш имконияти ўринсиз шарт сифатида истисно қилинади. Корхона ишлаб чиқариш омилларини ўзгартириши, таннархдан бозор баҳосига ўтиш йўли билан қиймат яратиши узлуксиз жараёни сифатида кўриб чиқилади” [9, 73]. В.В.Качалин компаниянинг активлари ва пассивлари жорий ва узоқ муддатли 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 66 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil активларга бўлинишига боғлиқлигига эътибор қаратади. Унинг сўзларига кўра, бу тахмин корхона ҳеч бўлмаганда ўз мажбуриятларини бажариш даврида, шу жумладан узоқ муддатли мажбуриятларни ба