Теоретические основы оценки финансовой грамотности населения

Аннотация

This scientific article describes the methodological approaches of various countries and international financial institutions to determine the level of financial literacy of the population, as well as the theoretical views of scientists. A comparative analysis of the results of a study conducted by the World Bank and the Organization for Economic Cooperation and Development (OECD) to determine the level of financial literacy of the population in different countries is carried out. The results of a survey conducted in countries with high, medium and low per capita incomes were also analyzed. The scientific article presents scientific proposals and practical recommendations aimed at the formation of financial literacy of the population of our country and the creation of mechanisms for its implementation and increase its effectiveness. Keywords: financial literacy, financial literacy criteria and indicators for their assessment, government programs, financial education, planning, financial knowledge, skills and behavior, financial products and services, financial planning, banking and financial institutions. 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 43 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil Кириш Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йилнинг 23 июлида қабул қилинган “Микромолиявий хизматлар оммабоплигиин ошириш чора тадбирлари тўғрисидаги”ги ПҚ-4400 сонли Қарорида Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан аҳоли молиявий саводхонлигини ошириш соҳасидаги илғор халқаро тажрибани ҳисобга олган ҳолда аҳоли молиявий хизматлар оммабоплигини кенгайтиришни ва тадбиркорлик субъектларининг молиявий саводхонлик даражасини оширишни, молиявий хизматлар кўрсатишда истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилишни назарда тутувчи “Молиявий оммабопликни оширишнинг миллий стратегияси”ни ишлаб чиқиш вазифаси юклатилган.[1] Шунингдек 2020 йилнинг 27 февраль куни Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёев раислигида бўлиб ўтган “Тадбиркорликни ривожлантириш орқали камбағалликни қисқартиришга қаратилган чора-тадбирлар” бўйича видеоселектор йиғилишида “Камбағалликни камайтириш ойлик ёки нафақа миқдорини кўпайтириш, ёппасига кредит бериш дегани эмас. Бунинг учун энг аввало, аҳолини касбга ўқитиш, молиявий саводхонлигини ошириш, одамларда тадбиркорлик ҳиссини уйғотиш, инфратузилмани яхшилаш, фарзандларни ўқитиш, сифатли даволаниш, манзилли нафақа тўлаш тизимини жорий қилиш керак” деб таъкидладилар. Бугунги кунда аҳолининг молиявий саводхонлиги даражасини ошириш глобал аҳамият касб этувчи масалалардан бири бўлиб ҳисобланади. Аҳолининг молиявий саводхонлиги даражасини баҳолашнинг турли методологик ёндашувлар бўйича қатор халқаро молиявий ташкилотлар иқтисодчи экспертлари томонидан турли йўналишлардаги тадқиқотлар олиб борилмоқда. Ушбу тадқиқотлар аҳолининг молиявий саводхонлиги даражасини баҳолаш орқали уй хўжаликлари, оила ва индивиднинг (шахснинг ўзи) ўз ихтиёридаги молиявий ресурсларини бошқара олиши ва уларни тўғри йўналтиришдаги самарали қарорларини баҳолашга қаратилади. Шу билан бир қаторда, аҳолининг молиявий саводхонлиги даражасининг аҳоли турмуш даражасига таъсири ҳам баҳоланади. Бунда монетар кўрсаткичлар орқали уй хўжаликлари, оила ёки шахснинг монетар характеристикаси шакллантирилади. Мавзуга оид адабиётларнинг таҳлили Аҳолининг молиявий саводхонлик даражасини баҳолашнинг назарий ва амалий жиҳатлари узоқ ва яқин хорижлик A.K. Sen, С. С. Артемьева, В. В. Митрохин, Е.Н. Алифанова, Ю.С. Евлахова, С.М.Вдовин, О. И. Аверина, А. Чаплинска каби иқтисодчи олимларнинг илмий ишларида таҳлил этилган. Шунингдек Ўзбекистон иқтисодчи олимлари Вахабов А.В., Ташматов Ш.А., Хайдаров Н.Х., Вахабов А.В., Таджибаева Д.А. томонидан тадқиқ этилган. Бундан ташқари Иқтисодий Ҳамкорлик ва Тараққиёт Ташкилоти (ИҲТТ) ва Жаҳон банки экспертлари томонидан мазкур йўнаишда мамлакатлар ўртасида тадқиқотлар ўтказилган. Ушбу олимларнинг ҳамда халқаро молия ташкилотлари экспертларининг илмий ишлари ва тадқиқотлари таҳлилини келтирамиз. A. Atkinson and F. Messy “Measuring Financial Literacy: Results of the OECD” Иқтисодий ҳамкорлик ва ривожланиш ташкилоти (OECD) раҳбарлиги остида фаолият юритаётган Молиявий таълим бўйича халқаро тармоқ (INFE) томонидан 14 та мамлакатда молиявий саводхонлик даражасини баҳолаш бўйича ўтказилган тадқиқот натижалари таҳлили келтирилган. Таҳлил мамлакатлардаги молиявий билимлар, 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 44 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil молиявий муносабатлар ва молиявий ҳулқ- атвор мезонлари асосида ўтказилган тадқиқот натижалари давлатлараро ҳамда давлатларнинг ўзидаги ижитимоий- демографик кўрсактичлар асосида қиёслаш амалга оширилган. Susan L. Rutledge. “Consumer Protection and Financial Literacy” Жаҳон банки томонидан нашр этилган мазкур ишчи ҳужжатда даромади ўрта даража бўлган еттита мамлакат Азарбайжон, Болгария, Хорватия, Чехия, Латвия, Литва, Руминия, Россия Федераци