Реформа управления государственными финансами посредством среднесрочного планирования государственного бюджета

Аннотация

This article substantiates the content of the medium-term fiscal policy and the objective need for its implementation. The organizational and economic foundations of medium-term forecasting of income and expenditure of the state budget of the Republic of Uzbekistan are analyzed. Key words: medium-term fiscal policy, forecast, planning, operational budget management, the principle of productivity, budgeting. Кириш Замонавий шароитларда давлат молиясини бошқаришни ислоҳ қилиш, тез ўзгарувчан бозор муҳити шароитида ўрта муддатли бюджетни тахминлаштириш, давлат молиясини ижтимоий-иқтисодий тараққиётнинг ўрта муддатли устувор йўналишларини реализация қилишдаги имкониятларини баҳолаш мақсадида Ўзбекистонда ўрта муддатли фискал сиёсатни амалга ошириш услубиётига асосланган давлат молиясини бошқариш тизими жорий қилинди. Ушбу тизим шароитида давлат бюджети даромадларининг келгуси йилига прогнози ва навбатдаги 2 йили учун тахмин кўрсаткичлари аниқланади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги ПФ-4947-сонли Фармони [1] асосида амалга оширилаётган комплекс ислоҳотлар давлат молияси тизимини такомиллаштириш бўйича ҳам кенг ислоҳотларни амалга оширишни тақозо қилмоқда. Ўрта муддатли фискал сиёсат давлат молияси тизимидаги ислоҳотларни ўрта муддатли стратегик йўналиши тўғрисида ахборот олиш ва шунингдек, мамлакатни 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 34 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil ижтимоий-иқтисодий тараққиётнинг устувор йўналишлари билан фискал сиёсатни уйғунлаштириш имкониятини беради. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Аксарият ўтиш даврини бошдан кечираётган мамлакатларда давлат бюджетини режалаштириш даромад ва харажатларнинг йиллик режасини тайёрлашга қаратилган. Натижада тез ўзгарувчан бозор муҳити шароитида қисқа вақт ичида молиявий таназзулни тўғри реакция қилиш имкониятлари мавжуд бўлсада, стратегик контурдаги ривожланиш йўналишларининг молиявий асосларини тахминлаштириш имкониятлари мавжуд булмайди. Шунинг учун ҳам нисбатан барқарор тараққиёт йўлига ўтган мамлакатларда ўрта муддатли бюджетни режалаштириш амалиётига ўтиш билан боғлиқ ислоҳотларни амалга ошириш кенг тадқиқ қилиниб келинмоқда. Чунки, бугунги кунда қабул қилинган бюджет қарорлари бир неча йил давомидаги оқибатларга олиб келади ва икки ёки уч йил ичида кутилиши мумкин бўлган воқеалар оператив чоралар кўришни талаб қилиши мумкин. Ушбу амалиёт аксарият мамлакатларда ўрта муддатли бюджет режалаштириш амалиётини жорий этишга ундайди. Страуч Р., Халленберг М., Ж. Фон Хагенлар Европа мамлакатларида бюджет прогнозини шакллантириш қабул қилинган дастурларни барқарор реализацияси ва дастурлар ўртасидаги конвергентлик, яъни ўзаро уйғунликни таъминлашнинг омили эканлигини тадқиқ қилишган [4]. Иқтисодчилар Ж. Блондал, Д. Бергалл, И. Хавкесворд ва Р. Дайтон-Смитлар Австралияда иқтисодиётдаги барқарор макромолиявий кўрсаткичлар таъминланиши шароитида ўрта муддатли бюджетлаштириш имкониятлари ва уни позитив жиҳатларини тадқиқ қилишган [5]. Иқтисодчи олим Ж. Люингман юқоридан қуйига қараб йўналтирилган бюджетлаштириш призмаси шароитида бюджет менежментининг самарадорлигини ортиш имкониятларини тадқиқ қилган [6]. Иқтисодчи К. Рогоф сиёсий бизнес циклларининг турли фазалари кесимида ўрта муддатли бюджетлаштиришнининг самарадорлик мезонларини таклиф қилган [7]. Ўрта муддатли бюджетлаштириш шароитида бюджет дефицитини бошқариш самарадорлиги билан ўзаро боғлиқлиги Н. Рубини ва Ж. Саксларнинг илмий ишларида тадқиқ этилган [8]. Миллий иқтисодиётимизда ўрта муддатли фискал сиёсат инструментларини жорий қилиш ва бюджетни ўрта муддатли режалаштириш имкониятлари Ё.Ш. Файзуллаев, И.А. Азизоваларнинг ишларида кенг тадқиқ этилган [2]. Муаллифлар фикрича, макроиқтисодий барқарорлик ва иқтисодий ўсишнинг истиқболли йўналишларида бюджет-солиқ сиёсати реал имкониятларига ҳар томонлама баҳо бериш, давлат молиявий ресурслардан самарали фойдаланиш ва ўрта муддатли келажакда уларнинг самарадорлигига эришиш мақсадида бюджет даромадлари ҳамда харажатларини режалаштиришда (а) ошкоралик, (б) барқарорлик, (в) унумдорлик принципларига асосланган, халқаро амалиётнинг энг сара андозаларига мос келадиган ишончли усулларини ишлаб чиқиш ва улардан фойдаланиш вазифаларини ҳал қилишни талаб этади [2, б.29]. Бу мақсадларга қатъий бюджет чеклашлари доирасида харажатларни ўрта муддатли комплекс режалаштириш (“Medium-term Expenditure Framework” – MTEF)га босқичма-босқич ўтиш йўли билан эришилиши эътироф этилади. Ушбу усул бюджет ислоҳотига доир адабиётларида кенг тарқалган бўлиб [9], республикамизда нашр этилган адабиётларда бюджетни ўрта муддатли 5/2020 (№ 00049) http://iqtisodiyot.tsue.uz 35 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2020 yil режалаштириш (БЎМР) ёки натижага йўналтирилган ўрта муддатли бюджетлаштириш [3] (НЙМБ) сифатида тавсифланади. Юқоридаги илмий та