HOZIRGI O’ZBEK ADABIY TILIDA TIL UNDOSHLARINING FONOLOGIK TAVSIFI

Аннотация

This article analyzes the phonological features of consonants in the modern Uzbek literary language. It explains how consonants are formed, how they differ from each other, and what functions they perform in words. It also examines their relationship with other sounds and their place in the language system. Keywords:consonants, opposition, phonetics, phonology, phoneme Аннотация: В статье анализируются фонологические аспекты согласных звуков в современном узбекском литературном языке. В нем объясняется, как образуются согласные, чем они отличаются друг от друга и какую функцию играют в словах. Также изучается, как они взаимодействуют с другими звуками и их место в языковой системе. Ключевые слова: согласные, оппозиция, фонетика, фонология, фонема Kirish. Fonologiya termini tilshunoslikda XIX asr oxirida yosh grammatikachilar (mladogrammatiklar) maktabining fonetik qonunlariga javoban, nutq tovushlarining artikulyatsion fiziologik-akustik (fizik) tomonidan funksional Выпуск журнала №-26 Часть–7_ Май –2025 87 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT (lingvistik) tomonini farqlash ehtiyoji bilan paydo bo‘ldi. Garchi fonologiya termini ko‘pchilik tilshunoslar tomonidan e’tirof etilsa-da, ammo bu termin ostida o‘rganilishi lozim bo‘lgan ob’ekt masalasida bir xillik kuzatilmadi. Tilshunoslarning juda ko‘p qismi fonologiya termini ostida nutq tovushlarining funksional tomonini, ayrimlari, aksincha, a.rtikulyatsion-akustik tomonini tushunadilar. Har ikki holatda ham fonologiya fonetikaga qarama-karshi qo‘yiladi. Xususan, F.de Sossyur shunday deydi: "Tovushlar fiziologiyasi ko‘p hollarda fonetika deyiladi." Bu termin, bizningcha, nomuvofiq ko‘rinadi. Biz buni fonologiya termini bilan almashtiramiz, chunki fonetika azaldan tovushlar evolyutsiyasi haqidagi ta’limot bo‘lib kelgan va shunday bo‘lib qolaverishi kerak. Fonetika tarixiy fandir: u voqealarni, o‘zgarishlarni tahlil etadi, zamonda harakat qiladi; fonologiya zamondan tashqaridir, chunki artikulyatsiya mexanizmi doimo o‘ziga o‘zi o‘xshashligicha qolaveradi. Jahon tilshunosligida fonologiya tilshunoslikiing alohida bo‘limi sifatida fonema va ularning farqlovchi belgilarini o‘rganuvchi soha deb e’tirof etildi. Yuqorida ta’kidlanganidek, fonologiya fonemalar haqidagi ta’limot sifatida yosh grammatikachilarning fonetikani ijtimoiy fanlar qatoriga emas, balki tabiiy fanlar qatoriga qo‘shish konsepsiyasiga qarshi yuzaga keldi. Bunday sharoitda an’anaviy fonetikaga yangi yaratilgan fonologiyaning qarama-karshi qo‘yilishi, so‘zsiz, ijobiy hodisa bo‘ldi. Ammo keyinchalik bir qator tilshunoslar, xususan, daniyalik tilshunos L.Yelmslev va boshqa strukturalizm vakillari asarlarida fonetikadan fonologiyani farqlash shu darajaga yetdiki, ular bir-biridan tamoman ajralgan (fonetika tabiiy fanlar, fonologiya ijtimoiy fanlar qatoriga kiradigan) ikki sohaga aylanib qoldi. Natijada fonologiyaning birligi bo‘lgan fonema o‘zining ob’ektiv reallikdagi material asosidan ajratib qo‘yilgan. O'zbek tili fonologiyasi ham tilshunoslikning muhim sohalaridan biridir. Fonologiya (fono... va ...logiya) — tilshunoslikning til tovush qurilishining strukturaviy (tuzilmaviy) va funksional (vazifaviy) qonunyatlarini, tilning eng mayda, ma’no bildirmaydigan birliklari — bo‘g‘inlar, fonemalarning tuzilishi va amalda qo‘llanishini o‘rganuvchi bo‘limidir. Fonologiyaning fonetikadan farqi shundaki, uning diqqat markazida fizik hodisa sifatidagi tovushlarning o‘zini emas, balki Выпуск журнала №-26 Часть–7_ Май –2025 88 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT ularning nutqda yanada murakkabroq ma’noli birliklar — morfemalar, so‘zlarning tarkibiy qismi sifatida bajaradigan vazifasini o‘rganish turadi. Shu tufayli fonologiyaning ba’zan funksional fonetika deb ham ataydilar. Rus-chex tilshunosi N. S. Trubeskoyning aniqlashicha, Fonologiya bilan fonetika o‘rtasidagi o‘zaro munosabat shundan iboratki, har qanday fonologik tavsifning ibtidosi ma’no farqlovchi tovushiy ziddiyatlarni aniqlashdir; fonetik tavsif esa boshlang‘ich nuqta va moddiy asos sifatida qabul qilinadi. Fonologiyaning asosiy birligi — fonema, asosiy tadqiqot ob’yekti — fonemalarning zidlanishlari (oppozisiyalari) bo‘lib, bu oppozisiyalar bir butun holda tilning fonologik tizimini hosil qiladi. Undan tashqari, hozirgi oʻzbek adabiy tilida til undoshlari ham alohida fonologik birlik sifatida ajralib turadi. Til undoshlari — talaffuz jarayonida til ishtirokida hosil qilinadigan undosh tovushlar hisoblanadi. Ular til orqa, til oʻrta yoki til oldi bilan ogʻiz boʻshligʻining turli nuqtalarida hosil boʻladigan tovushlardir. O‘zbek tilida quyidagi til undoshlari mavjud: Til undoshlari: t-d, s-z, ch-dj, sh-j, k-g, x-g, q, n, r, y, ng, l; Va, ular ogʻiz boʻshligʻining turli nuqtalarida hosil boʻlishiga koʻra quyidagi guruhlarga boʻlinadi: a) til oldi undoshlari: t-d, s-z, ch-dj, sh-j, r-n; b) til o'rta undoshi: y; d) til orqa undoshlari: k-g, ng; e) chuqur til orqa undoshlari: q, x, g; f) tilning yonida paydo boʻladigan undosh: l. Fonemalarning asosiy, korrelyativ be