QON SHAKLLI ELEMENTLARINING O’ZARO TA’SIRIDA GUMORAL OMILLARNING ROLI

Аннотация

This article reviews the interaction of blood formed elements - erythrocytes, leukocytes and platelets, the main aspects of the participation of humoral (fluid) factors - cytokines, interleukins, hormones and other bioactive substances in this process. The importance of humoral mechanisms in maintaining the internal balance and homeostasis of blood from an immunological, hematological and molecular biological point of view is highlighted. Keywords: blood formed elements, humoral factors, cytokines, interleukins, immune response, hemostasis, homeostasis, blood coagulation, inflammation, biological modulators. Kirish. Qon – inson organizmidagi asosiy hayotiy muhitlardan biri boʻlib, uning tarkibidagi shaklli elementlar va plazma komponentlari doimiy oʻzaro taʼsirda boʻladi. Ushbu oʻzaro taʼsirlar murakkab molekulyar mexanizmlar orqali boshqariladi va bunda gumoral omillar muhim rol oʻynaydi. Gumoral omillar deganda, suyuq muhit orqali taʼsir koʻrsatuvchi biologik faol moddalar – sitokinlar, interleykinlar, interferonlar, gormonlar va boshqa signalli molekulalar tushuniladi. Ular organizmning fiziologik holatini, immun javobini va yalligʻlanish jarayonlarini boshqarishda ishtirok etadi. Asosiy qism. 1. Eritrotsitlar va gumoral omillar. Eritrotsitlar asosan kislorod tashuvchi hujayralar sifatida tanilgan boʻlsa-da, soʻnggi tadqiqotlar ularning immun javobda ham ishtirok etishini koʻrsatmoqda. Nitrat oksidi (NO), ATP va boshqa eritrotsitlar tomonidan ajratiladigan moddalar qontomirlarning kengayishiga, trombotsitlar faolligining cheklanishiga sabab boʻladi. Bu esa ularning gumoral regulyatsiyadagi ishtirokini ko’rsatadi. 423 “TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING MUAMMOLARI VA YECHIMLARI” 2. Leykotsitlar va sitokinlar. Leykotsitlar, ayniqsa limfotsitlar va monotsitlar, organizmning asosiy himoya tizimi hisoblanadi. Ular gumoral omillar – interleykinlar (masalan, IL-1, IL-6), interferonlar va TNF-alfa kabi sitokinlarni ishlab chiqaradi. Ushbu moddalar orqali boshqa hujayralarning faolligi, oʻsishi yoki apoptozi boshqariladi. Sitokinlar yalligʻlanish jarayonlarining boshlanishi va boshqarilishida markaziy rol oʻynaydi. 3. Trombotsitlar va gemostaz. Trombotsitlar faqat qon ivishi bilan emas, balki immun javobda ham faol qatnashadi. Ular serotonin, tromboksan A2, va boshqa mediatorlarni ajratib chiqaradi. Bu gumoral omillar qon tomir devorlari bilan aloqa, boshqa qon hujayralarini jalb qilish, va yalligʻlanish signalining tarqalishini taʼminlaydi. 4. Gomeostaz va gumoral regulyatsiya. Qon tarkibining doimiyligi – gomeostaz holati, koʻp jihatdan gumoral omillar taʼsirida saqlanadi. Masalan, eritropoetin buyraklar tomonidan gipoksiyaga javoban chiqarilib, eritropoezni ragʻbatlantiradi. Kortizol, adrenalin va boshqa gormonlar esa stress holatlarida qon shaklli elementlarining taqsimotiga bevosita taʼsir koʻrsatadi. 5. Gumoral omillar va patologik holatlar. Gumoral regulyatsiyaning buzilishi koʻplab kasalliklarning kelib chiqishiga sabab boʻlishi mumkin. Masalan, autoimmun kasalliklarda sitokinlar notoʻgʻri ishlab chiqariladi, bu esa oʻz toʻqimalariga nisbatan hujumga olib keladi. Shuningdek, sepsisda sitokin bo‘roni (cytokine storm) holati hayot uchun xavfli oqibatlarga olib keladi. Xulosa. Qon shaklli elementlarining oʻzaro taʼsirida gumoral omillar ajralmas va muhim oʻrin tutadi. Ular orqali hujayralar oʻzaro "muloqot" qiladi, organizmning holatiga mos ravishda tezda javob qaytaradi. Bugungi tibbiyotda gumoral omillarning molekulyar asoslarini chuqur oʻrganish yangi davolash yondashuvlarini ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar. 1. Abbas A.K., Lichtman A.H., Pillai S. Cellular and Molecular Immunology. Elsevier, 2022. 2. Alberts B. et al. Molecular Biology of the Cell. Garland Science, 2021. 3. Janeway C. et al. Immunobiology. Garland Science, 2020. 4. Guyton A.C., Hall J.E. Textbook of Medical Physiology. Elsevier, 2021. 424 “TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING MUAMMOLARI VA YECHIMLARI” 5. Kumar V., Abbas A., Aster J. Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease. Elsevier, 2022. 6. Nathan C. “Points of control in inflammation.” Nature, 2002. 7. Dinarello C.A. “Historical insights into cytokines.” Eur J Immunol, 2007. 8. Galkina E., Ley K. “Immune and inflammatory mechanisms of atherosclerosis.” Annu Rev Immunol, 2009. 9.Бекмирзаев Эшкувват Рузибоевич, Абдуназаров Миржалол Худойшукур угли, Тогаев Азизбек Алиёр угли, & Ашурова Шахноза Ортик кизи. (2023). Витамин А . Лучшие интеллектуальные исследования, 10(3), 92–94. Retrieved from https://web- journal.ru/journal/article/view/1923 10.Бекмирзаев Эшкувват Рузибоевич, Абдуназаров Миржалол Худойшукур угли, Тогаев Азизбек Алиёр угли, & Ашурова Шахноза Ортик кизи. (2023). Мочевина . Лучшие интеллектуальные исследования, 10(3), 85–87. Retrieved from https://web- journal.ru/journal/article/view/1919 11.Bekmirzayev , E. R., Xalilov , D. B., & Aminova , M. N. qizi. (2023).