Ways of development of the licorice industry in Karakalpakstan on the basis of cooperation

Аннотация

This article substantiates the need to grow licorice in the Republic of Karakalpakstan, describes the ongoing work on the cultivation and production of licorice, to increase the export potential of the region, provides a strategy for the development of this sector, and offers proposals for the creation of horizontal and vertical cooperation and clusters in order to develop the industry of licorice production. Keywords: licorice root, licorice extract, cooperation, vertical cooperation, horizontal cooperation, cluster, association. Кириш Маълумки, ҳар қандай давлатнинг ва ҳудуднинг муваффақиятли ва барқарор ривожланиши бевосита ундаги мавжуд салоҳиятидан самарали ва оптимал фойдаланиш ҳисобланади. Хусусан, республикамизда вилоят, туман ва шаҳарларни комплекс ва мутаносиб ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш, уларнинг мавжуд салоҳиятидан самарали ва оптимал фойдаланиш учун қуйидаги устувор йўналишлар белгиланган: “даромадларини ошириш учун ҳар бир ҳудуднинг табиий, минерал-хомашё, саноат, қишлоқ хўжалиги, туристик ва меҳнат салоҳиятидан комплекс ва самарали фойдаланишни таъминлаш; ҳудудлар иқтисодиётини модернизация ва диверсификация қилиш кўламини кенгайтириш, ривожланиш даражаси нисбатан паст бўлган туман ва шаҳарларни, энг аввало, саноат ва экспорт салоҳиятини ошириш йўли билан жадал ривожлантириш ҳисобига минтақалар ижтимоий-иқтисодий ривожланиш даражасидаги фарқларни камайтириш; янги саноат корхоналари ва сервис марказларини ташкил этиш, кичик саноат зоналарини ташкил қилиш, йирик хўжалик бирлашмаларининг маблағларини, банкларнинг кредитларини ва хусусий хорижий инвестицияларни жалб қилиш ҳисобига кичик шаҳарлар ва шаҳарчаларни жадал ривожлантириш; 3/2020 (№ 00047) http://iqtisodiyot.tsue.uz 85 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2020 yil саноат ва хизматлар кўрсатиш соҳасини жадал ривожлантириш ҳисобига субвенцияга қарам туман ва шаҳарларни камайтириш ва маҳаллий бюджетларнинг даромад базасини кенгайтириш; саноат корхоналари ва бошқа ишлаб чиқариш объектларини жойлаштиришга қулай шарт-шароитлар яратиш, хусусий тадбиркорликни кенг ривожлантириш ҳамда аҳолининг турмуш шароитини яхшилаш мақсадида ҳудудларнинг ишлаб чиқариш, муҳандис-коммуникация ва ижтимоий инфратузилма тармоқларини янада ривожлантириш ва модернизация қилиш1”. Шуни таъкидлаш керакки, республикамизнинг ҳар бир ҳудуди ўзига хос хусусиятлари мавжуд ва ҳудуд раҳбарларининг энг муҳим вазифаси ушбу хусусиятларни бевосита рақобат устунликларига айлантириш ҳисобланади. Қорақолпоғистон Республикаси ер майдонининг аксарият қисми қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштириш учун қулай эмас, яъни ушбу минтақада шўрланган ер майдонлари бошқа ҳудудларга нисбатан юқорилиги уни бошқа минақалардан кўра бу соҳада камроқ имкониятларга эга эканлигини билдирса, аммо ушбу шўрланган ерларда ўсадиган ва бир вақтнинг ўзида шўрини олувчи, ерни биологик жиҳатдан бойитувчи, сизот сувлари ҳажмини пасайтирувчи қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари (масалан, қизилмия)ни етиштириш ва уни саноат йўли билан қайта ишлаш мазкур ҳудуднинг имконияти чексиз эканлигидан далолат беради. Бу борада Президентимиз Шавкат Мирзиёев шундай таъкидлаган: “Пахтани фойда берса ҳам, фойда бермаса ҳам экавериш вақти ўтди. Даромад бермадими, бошқа экин экиш керак. Масалан, қизилмия бу ер иқлими ва шароитига мос келади. Шундай экан, нима учун уни кўпайтиришни йўлга қўймаслигимиз керак2". Агар қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштирувичлар ва қайта ишлаш корхоналари ўз фаолиятини мувофиқлаштирса, яъни кооперация асосида фаолият кўрсатса, бу имкониятлар ва рақобат устуворликлари янада ошади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Шуни таъкидлаш керакки, кооперация назарияси сал кам II асрлик тарихига эга. Бу борада кўплаб хорижий олимлар томонидан тадқиқот олиб борилган. Хусусан, кооперациянинг фундаментал назарий ва услубий асослари кўпинча У.Кинг, Е. Норсон, Р. Оуэн, Ф. Райффайзен, А. Сапиро, Ч.Фурье ва бошқа чет эл иқтисодчи олимлари билан тилга олинади. Кооперация назарияси соҳасидаги фанни ривожлантиришда рус иқтисодчи олимлар ҳам катта ҳисса қўшган. Жумладан А.В. Чаянов [29] кооперациянинг иқтисодий-ташкилий асосларини яратган бўлса, М.Н. Туган-Барановский [25] бу шаклининг ижтимоий жиҳатларини очиб берган, Н.П. Макаров [20] қишлоқ хўжалиги кооперациясининг концептуал асосларини ёритган, Н.Д. Кондратьев [17] кооперацияни иқтисодиётни танг ҳолатидан чиқариш омили сифатида кўриб чиққан, И.В. Емельянов [16] Украинада қишлоқ хўжалиги кооперациясини ривожлантириш асосларини яратган. Шунингдек, кейинги авлод олимларидан И.Н. Буздалов, В.А. Добрынин [13], А.В. Ткач [22] қишлоқ хўжалиги кооперацияси муаммолари ва истиқболларини кўриб чиққан, К.И.Вахитов [14] ҳозирги замон шароитда кооперациянинг назариясини, 1 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида” ПФ-4947-сонли Фармони 2 https://kun.uz/37915046.Шавкат Мирзиёевнинг 2017 йил 15 декабр куни Қорақолпоғистон Республикасига