Ways to solve the problems of insolvency in the context of the global economic crisis

Аннотация

The article discusses the ways to overcome the problem of insolvency in the current global economic crisis. It also discusses in detail the ways to overcome the problem of insolvency. Opinions and conclusions were formed on insolvency, macroeconomic stability, competitiveness of the national economy, investment environment, strengthening of payment discipline. Key words: payment, payment turnover, insolvency, payment discipline, macroeconomic stability, monetization coefficient, GDP (Gross Domestic Product), money supply, money aggregate (M2), cash flow, investment, commercial bank, loan interest, accounts receivable, accounts payable. Кириш Макроиқтисодий барқарорликни мустаҳкамлаш ва юқори иқтисодий ўсиш суръатларини сақлаб қолиш, миллий иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини ошириш, инвестициявий муҳитни яхшилаш учун дастлаб тўловсизликларга барҳам бериш ва тўлов интизомини мустаҳкамлаш мамлакатимиз тўлов айланмасидаги аҳволни яхшилашнинг асосий йўналиши сифатида эътироф этилмоғи лозим. Чунки, энг аввало, тўловсизликларга барҳам бермасдан ва тўлов интизомини мустаҳкамламасдан туриб, иқтисодиётни барқарор ривожланиши шароитида тўлов айланмасидаги ҳақиқий аҳволни яхшилаб бўлмайди. Иқтисодиётни барқарор ривожланиши шароитида тўловсизликлар, кўп жиҳатдан, бир қанча ишлаб чиқаришларнинг самарасизлиги туфайли вужудга келганлиги учун иқтисодиётнинг реал секторидаги вазиятни принципиаль яхшилашнинг шартларидан бири ундаги таркибий ўзгаришларни амалга ошириш бўлиб, бунинг натижасида талабга эга бўлмаган маҳсулот ва бозорий келажакка эга бўлмаган корхона бозордан чиқиб кетиши лозим. Одатда, бозорий келажакка эга бўлмаган корхоналар тўловсизликлар 3/2020 (№ 00047) http://iqtisodiyot.tsue.uz 37 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2020 yil занжирида бошланувчи ҳисобланади ёки улар ўз маҳсулотларининг баҳоларини ошириб, истеъмолчиларда моддий харажатлар қўшимча ўсишининг омили бўлиб хизмат қилади. Тўлов айланмасига хос бўлган муаммолардан бири бу тўловсизликлар муаммоси эканлиги кўриниб турибди. Шу муносабат билан таъкидлаш лозимки, мамлакатимизда иқтисодий ислоҳотларни муваффақиятли амалга оширилиши иқтисодиётнинг реал секторига эътиборни кучайтиришнинг зарур эканлигини яна бир бор кўрсатаяпти. Айни вақтда “банк - корхона”нинг ўзаро таъсирчанлигини фаоллаштиришда бир неча омиллар тўсиқ ролини ўйнамоқда. Хусусан, тижорат банки учун кредит фоизининг юқори даражада эканлиги, кўп жиҳатдан, доимий бўлиб қолаётган тўловсизликлар билан белгиланмоқда. Банкдан кредит олган корхона, қиёсий жиҳатдан барқарор молиявий аҳволга эга бўлса-да, ўзининг интизомсиз ҳамкорлари туфайли тўловсизликлар занжирига тортилиб қолиши ва бунинг натижасида эса, банкка кредитни қайтариш ва унга фоиз тўлаш имконига эга бўлмасдан қолиши мумкин. Мавзуга оид адабиётларнинг таҳлили Тўлов айланмасининг моҳиятини аниқлаш мақсадида Г.А.Шварц томонидан берилган таърифда, кўриниб турибдики, тўлов айланмаси пулни бир функцияси, яъни тўлов воситаси функцияси билан боғланган. Ана шуни ҳисобга олган ва ундан келиб чиққан ҳолда у ўзига хос бўлган қуйидаги мантиқий хулосага келган: “Тўлов айланмаси пул айланмасининг бир қисми ҳисобланади”. Бу чиқарилган хулосадан кўриниб турибдики, тўлов айланмаси ҳар доим миқдор ва ҳажм жиҳатидан пул айланмасидан кичик бўлиши керак. М.П.Березинанинг фикрига кўра, “...пул айланмасининг асосий қисмини тўлов айланмаси ташкил этиб, унда пуллар тўлов воситаси сифатида амал қилади”[1]. Бошқа бир гуруҳ иқтисодчи-олимларнинг қарашларига биноан “тўлов айланмаси компаниялар ва корхоналар пул айланмасининг бир қисми бўлиб, унда пулнинг тўлов воситаси, мажбуриятларни узиш (қайтариш) воситаси сифатидаги ҳаракати акс этади”[2]. А.Б.Борисов томонидан ҳам илгари сурилади: “Тўлов айланмаси пулнинг тўлов, мажбуриятларни қайтариш (узиш) воситаси сифатидаги ҳаракатини акс эттирадиган корхоналар, компаниялар пул айланмасининг бир қисмидир. Тўлов айланмасининг асосий қисмини материалларни етказиб берувчиларга тўловлар, иш ва хизматлар учун тўловлар ташкил этади. Тўлов айланмаси нақд пулли ва нақд пулсиз шаклларда амалга оширилади”[3]. Бироқ, шундай бўлишига қарамасдан, тўлов айланмасининг моҳиятини аниқлашга хизмат қилувчи юқоридаги ёндошувлардан фарқли бўлган ёндошувлар ҳам мавжуд. Ана шундай фарқ қилувчи ёндошув муаллифларидан бири А.М.Косой ҳисобланади. У ўзининг илмий тадқиқотлари натижаларига ва амалиётдаги ҳақиқий ҳолатга суянган ҳолда пулнинг тўлов воситаси сифатида фойдаланиш асосида вужудга келадиган тўловлар мажмуи содир бўлаётган тўловларнинг бир қисмидан иборат эканлигини, пул айланмасининг ҳар қандай қисми пулнинг турли функциялари бажарилишига асосланганлигини исботлаб берган[4]. Тадқиқот методологияси Асосий илмий-назарий қоидаларни ишлаб чиқишда илмий абстракциялаш, таҳлил ва синтез, индукция ва дедукция, статистик гуруҳлаш, монографик тадқиқ этиш, таққослаш каби илмий тадқиқот усулларидан фойдаланилган. Таҳлил натижалари 3/2020 (№ 00047) http://iqtisodiyot.tsue.uz 38 “Iqtisodiyot va innovatsi