Ways to improve the efficiency of taxes in ensuring the stability of state budget revenues

Аннотация

The article analyzes the structure of state budget revenues (excluding state targeted funds). In particular, the dynamics of changes in the share of state budget revenues in GDP, the high share of tax revenues in the state budget, the share of indirect taxes in state budget revenues, the level of tax collection for taxpayer groups. Practical suggestions and recommendations for stabilizing state budget revenues are also provided. Key words: tax policy, state budget, gross domestic product (GDP), tax burden, indirect and direct taxes, value added tax, taxpayers. Кириш Солиқлар давлат ва маҳаллий бюджетлар даромадларининг асосий қисмини ташкил этади ва бюджетнинг харажатлар қисми орқали иқтисодиётга молиявий таъсир кўрсатиши билан ажралиб туради. Солиқлар давлатнинг муайян даврда аниқ мақсадларга қаратилган иқтисодий соҳасидаги фаолиятида, давлат бюджети ва маҳаллий бюджетлар даромадларининг шаклланишини таъминлашда, иқтисодиётни тартибга солишда ва бошқаришда алоҳида аҳамиятга эга. Мамлакатимизда олиб борилаётган кенг кўламли ислоҳотлар самарали солиқ сиёсати, унинг иқтисодиёт тараққиёти равнақи учун муҳим механизм эканлиги, шунингдек, солиқ сиёсатидаги шиддатли ислоҳотларнинг боришига, бу соҳага оид солиқ амалиётидаги тизимли ўзгаришларни реал баҳолашни белгилаб беради. Шу нуқтаи-назардан ижтимоий- иқтисодий ривожланишнинг ҳозирги босқичида янги талаблар асосида давлат бюджети даромадлари барқарорлигини таъминлашда солиқлар таъсирчанлигини ошириш масалаларини ўрганиш муҳим аҳамиятга эга. Бу борада Муҳтарам Президентимизнинг қуйидаги фикрларини келтириб ўтмоқчимиз: «2019 йилдан бошлаб жорий этилаётган янги солиқ концепциясининг энг асосий ғояси солиқ юкини камайтириш, содда ва барқарор солиқ тизимини қўллашни кўзда тутади. Шу орқали иқтисодиётимиз рақобатбардошлигини ошириш, 2/2020 (№ 00046) http://iqtisodiyot.tsue.uz 192 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 2, mart-aprel, 2020 yil тадбиркор ва инвесторлар учун ҳар томонлама қулай муҳит яратишга эришиш мумкин».[1] Мамлакатда ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва иқтисодий тараққиётни жадаллаштиришнинг муҳим устувор йўналишларини ўзида акс эттирган Ҳаракатлар стратегиясида иқтисодиётни янада ривожлантириш ва либераллаштириш йўналишида муҳим вазифа этиб «солиқ юкини камайтириш ва солиққа тортиш тизимини соддалаштириш сиёсатини давом эттириш, солиқ маъмуриятчилигини такомиллаштириш ва тегишли рағбатлантирувчи чораларни кенгайтириш » [2] белгиланди. Мазкур жараёнда солиқ қонунчилигини танқидий ўрганиш ва таҳлил қилиш, солиққа тортиш базасини ҳисоблаш жараёнини соддалаштириш, ягона базадан ундириладиган солиқлар ва мажбурий тўловларни унификациялаш, шунингдек, солиқ юкини, жумладан, якка тартибдаги тадбиркорлардан ундириладиган қатъий белгиланган солиқ миқдорини узоқ ва бориш қийин бўлган жойларини ҳисобга олган ҳолда қайта кўриб чиқиш, йирик корхоналарга бўлган солиқ юкини мақбуллаштириш ҳисобига изчил пасайтириш каби долзарб йулларни ҳал этиш муҳим ҳисобланади. Юқоридаги долзарб масалаларни ҳал этиш мақсадида, Муҳтарам Президентимизнинг ташаббуслари билан 2018 йил 29 июнда қабул қилинган “Ўзбекистон Республикасининг солиқ сиёсатини такомиллаштириш концепцияси тўғрисида”ги [3] Фармони солиқ сиёсатидаги муҳим йўналиш бўлди. Ўзбекистон Республикаси солиқ сиёсатини такомиллаштириш концепциясида солиққа тортиш тизимини тубдан ислоҳ этиш, шу жумладан, солиқлар ва мажбурий тўловларни қисқартириш, самарасиз солиқ имтиёзларини бекор қилиш кўзда тутилган. Қулай рақобатли муҳит яратиш, солиқ қонунчилиги барқарорлиги ва соддалаштирилишини таъминлаш, солиқ юкламасини камайтириш, республика инвестицион жозибадорлигини ошириш, солиқ маъмуриятчилигини такомиллаштириш концепциянинг асосий мақсадлари ҳисобланади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Бюджет даромадларини оширишда солиқлар молиявий сиёсатнинг энг марказий масалаларидан бўлганлиги сабабли, бу мавзу кўплаб иқтисодчи олимлар томонидан атрофлича муҳокама қилинган. Мамлакатимиз иқтисодчи олимларидан О.Абдураҳмонов, М.И.Альмардонов, Т.С.Маликов, О.Олимжонов, Б.Тошмуродова, М.Хамидулин, Қ.Яҳёев, Н.Ҳайдаровлар солиқларни такомиллаштириш, уларнинг солиқ тўловчилар фаолиятини рағбатлантиришдаги ролини фаоллаштиришда ўз ҳиссаларини қўшганлар. [4] Иқтисод фанлари доктори, профессор Б.Э. Тошмуродованинг илмий ишларида солиқлардан самарали фойдаланиш йўллари тадқиқ этилган. [5] Шунингдек, И.Ниязметов илмий иши солиққа тортиш механизмларини такомиллаштириш орқали солиқ тизими барқарорлигини таъминлаш йўлларига бағишланган.[6] А.С. Жўраевнинг “Давлат бюджети даромадларини шакллантиришнинг долзарб муаммолари“ мавзусидаги докторлик тадқиқот иши давлат бюджети даромадларини шакллантириш борасидаги муаммоларни таҳлил қилишга бағишланган. Айнан ушбу тадқиқотда мамлакатимизда илк бор давлат бюджети солиқли даромадлари 2/2020 (№ 00046) http://iqtisodiyot.tsue.uz 193 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 2, mart-aprel, 2020 yil ижросида тўлов интизоми, солиқларни ундиришда бюджетга