Using the cluster analysis method in marketing research

Аннотация

The article studies the scientific and theoretical aspects of using cluster analysis in marketing research on the market of fruit and vegetable juices. The target market is segmented based on the use of cluster analysis for the development of export of fruit and vegetable juices in Uzbekistan. Keywords: marketing, cluster, segment, fruit and vegetable juices, food industry, export, import, foreign trade. Кириш Мева-сабзавот шарбатлари глобал бозори 2024 йилга келиб 173 миллиард AҚШ долларини ташкил қилиб, 3,17 фоизга ўсиши прогноз қилинмоқда.1 Истеъмолчиларнинг соғлом турмуш тарзини таъминлашга бўлган талаби ошиши жаҳон мева ва сабзавот шарбатлари бозорининг ўсишига асосий омил бўлмоқда. Республика озиқ-овқат саноатини бошқариш самарали тизимини шакллантириш, тармоқ корхоналарини модернизация қилиш, техник ва технологик қайта жиҳозлаш учун инвестицияларни кенг жалб этиш, мева-сабзавот ва бошқа қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш ҳажмларини ошириш, ички ҳамда ташқи бозорларда рақобатдош бўлган сифатли маҳаллий озиқ-овқат маҳсулотлари турларини ишлаб чиқаришни кўпайтириш мақсадида Ўзбекистон республикаси Президентининг “Республика озиқ-овқат саноатини бошқаришни ташкил этишни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори қабул қилинган. Қарорда “мева-сабзавот ҳамда бошқа озиқ-овқат маҳсулотлари ички ва ташқи бозорларини ўрганиш бўйича чуқур маркетинг тадқиқотлари ўтказиш ва бунинг асосида тармоқни ўрта ва узоқ муддатли истиқболда ривожлантириш дастурларини ишлаб чиқиш” устивор вазифа сифатида белгилиб берилган. Белгилаб берилган вазифалар ижросини самарали амалга оширишда ҳар бир маҳсулот турлари бўйича 1https://www.reportlinker.com/p05778195/GLOBAL-FRUIT-AND-VEGETABLE-JUICE-MARKET-GROWTH-TRENDS-AND- FORECAST.html?utm_source=GNW 2/2020 (№ 00046) http://iqtisodiyot.tsue.uz 108 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 2, mart-aprel, 2020 yil халқаро бозор холати ва бозорги кириш имкониятларини аниқлаш бўйича маркетинг тадқиқотларини олиб бориш ва унинг илмий-усубий асосларини такомиллаштириш асосий вазифадир. Шунга кўра, озиқ-овқат маҳсулотлари экспортини ривожлантириш ва рақобатбардошликни оширишга йўналтирилган маркетинг тадқиқотларини ташкил этиш ва бозорни сегментлашга қаратилган илмий тадқиқотлар олиб бориш долзарб вазифаларидан хисобланади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Маркетинг тадқиқотларида кластер таҳлил усулларида самарали фойдаланилади ва энг кенг тарқалган усуллардан ҳисобланади. Кластер усули статистикада гаруҳлаш усули ҳам деб эътироф этилади. Ўзбекистон олимлари томонидан кластер таҳлили илмий адабиётларда асосан “статитик гуруҳлаш” сифатида эътироф этилади. Озиқ-овқат маҳсулотлари бозорини сегментлашда кластер таҳлил усулларидан фойдаланиш бўйича жаҳон ва мамлакатимиз олимлари томонидан кўплаб илмий тадқиқотлар амалга оширилган. Маркетинг тадқиқотларида кластер таҳлилдан фойдаланиш ва унинг методологик жиҳатлари Н.Малхотра, М.Портер ва А.Аайкерларнинг илмий адабиётларидан кенг ўрганилган. Жумладан, Н.Малхотра ва А.Аайкерлар маркетинг тадқиқотларида кластер таҳлил усулидан фойдаланишда асосан истеъмол секторида амалга ошириладиган сегментлаш усулларидан фойдаланиган холда тушунтирган [1]. М.Портернинг назариялари мамлакатларнинг рақаботли устурликлари бўйича ўзига хос жихатларнини ажратишда кластер тахлил усулларидан фойдаланиш ва тармоқ кластерларини шакллантириш бўйича тадқиқот олиб борган [2]. Бозорни сегментлашда кластер тахлил усулидан фойдаланиш бўйичча илк илмий тадқиқотларни В.Смид [3] ва Й.Виндлар [4] олиб борган. Ушбу тадқикотлар бозорни сегментлаш бўйича олиб бориладиган маркетингнинг мета-тадқиқотлар доирасини кенгайтиришга асосий туртки бўлган. Бозорни сегментлашда кластер тахлил усулларидан фойдаланишнинг 2010 йилгача эришилган асосий илмий-назарий жихатлари ва шакллантирилган усуллар шархи Гириш Пендж[5] томонидан тизимлаштирилган. Органик озиқ-овқат маҳсулотлари бозорини сегментлаш бўйича кластер тахлил усулидан фойдаланиш Малак Тлейс, Роберта Каллирис, Рокко Ромалар тадқиқот олиб борган.[6] Мамлакатларнинг экспорт имкониятларини аниқлаш ва агросаноат ривожланган мамалакатлар гурухини ажратиш ва уларнинг ўзига хос жихатлари бўйича Т.Полушина илмий тадқиқотлар олиб борган [7]. АҚШ вино саноати корхоналарида истеъмолчилар сегментлашга қаратилган тадқиқотлари Г.Раму, А.Сурендран ва бошқаларнинг тадқиқотларида кузатиш мумкин. Ушбу тадқиқот АҚШнинг кичик атлантика минтақалари бозоридаги истеъъмолчилар гурухларини вино истеъмолидаги ўхшашликлар асосида гурухлаш амалга оширилган [8]. Интеграциялашган бозор шароитида озиқ-овқат маҳсулотлари экспорт нархларини шакллантириш бўйича кластер таҳлилдан фойдаланиш Исаак Г., Корнелис Г. Ва бошқалар[9] томонидан тадқиқ этилган. Тадқиқот Эфиопия мамлакати мисолида 2/2020 (№ 00046) http://iqtisodiyot.tsue.uz 109 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 2, mart-aprel, 2020 yil олиб борилган бўлиб, 2007-2010 йиллардаги озиқ-овқат бозоридаги импорт ва ундаги нархлаштириш ст