The trend of introducing a "risk management system" in the customs authorities of the Republic of Uzbekistan and its results to date

Аннотация

This article systematizes the legal factors serving as the basis for the application of the risk management system in the activities of the customs authorities of the Republic of Uzbekistan, the stages of implementation of the system up to the present day, as well as analyzes current efficiency of the system. Keywords: risk management system, risk, corridor, customs. Кириш Бугунги кунда, дунё амалиётида ташқи савдо товарлар айланмасининг хажми кундан-кунга ортиб бораётганлиги сабабли, божхона органларида божхона назорати ва расмийлаштирувига сарфланадиган куч ва воситаларнинг тақчиллиги, вақт ва харажатларнинг кўп сарфланаётганлиги муаммоси юзага келмоқда. Ушбу муаммони ечиш, яъни мавжуд куч ва воситалардан оптимал фойдаланиш, самарадорликни туширмаган ҳолда божхона назорати ва расмийлаштирувини таъминлаш, сарфланаётган вақт ва харажатларни тежаш, халқаро савдони ривожлантиришга кўмаклашиш мақсадида “Хавфни бошқариш тизими”дан божхона органларида кенг фойдаланилмоқда. Ўзбекистон Республикаси Божхона кодексининг 29-боби “Хавфни бошқариш тизими” деб номланиб, у 5 та моддани ўз ичига олади. Ушбу бобда “Хавфни бошқариш тизими”нинг мақсад ва вазифалари, асосий тушунчалари кўрсатилган бўлиб, тизимни божхона органлари амалиётига жорий этишнинг қонун билан белгиланган асоси ҳисобланади [1]. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 22 декабрдаги Олий Мажлисга қилган Мурожаатномасида “Барча ривожланган давлатларда божхона кўриги хавф-хатардан огоҳ этиш тизими орқали амалга оширилади. Бу ҳам давлат ресурсларини, ҳам тадбиркорларнинг вақтини тежайди. Лекин, бу тизим бизда ҳанузгача жорий этилмаган. Келгуси 2018 йилдан бошлаб тадбиркорлик субъектлари учун божхона кўригида хавф-хатардан огоҳ этиш тизими, яъни 2/2020 (№ 00046) http://iqtisodiyot.tsue.uz 39 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 2, mart-aprel, 2020 yil тадбиркорлар қанчалик ҳалол эканига қараб, уларни “яшил” ва “қизил” йўлаклар орқали ўтказишни жорий этамиз” деб таъкидлаган эди [2]. Шундан сўнг, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 12 апрелдаги “Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона хизмати органлари фаолиятини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-5414-сонли фармони ва “Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона хизмати органлари фаолиятини ташкил этиш тўғрисида”ги ПҚ-3665-сонли қарори тасдиқланди. Уларга мувофиқ, Давлат божхона қўмитаси таркибида “Хавфларни мониторинг қилиш ва баҳолаш бошқармаси” ташкил этилиб, унга қуйидаги вазифалар юклатилди [3], [4]. Жумладан: - божхона органларида божхона қонун ҳужжатлари бузилиши хавфи юқори бўлган товар ва ташқи иқтисодий фаолият қатнашчиларини назорат қилиш учун куч ва воситаларни жамлашни назарда тутувчи хавфни бошқаришнинг автоматлаштирилган тизимини жорий этиш; - хавфи юқори бўлган, шу жумладан, дастлабки маълумотларни таҳлил қилиш ва тасодифий танлов асосида товар партияларини божхона назорати учун мақсадли танлаб олиш методологиясини ишлаб чиқиш; - виждонли ташқи иқтисодий фаолият қатнашчиларини аниқлаш, уларга нисбатан соддалаштирилган божхона тартиб-таомилларини қўллашнинг тартиб ва мезонларини ишлаб чиқиш; - хавфни бошқариш тизимининг самарали қўлланилишини доимий мониторинг қилиш, уни янада такомиллаштириш ва узлуксиз ишлашини таъминлаш. Шунингдек, юқоридаги ҳужжатлар асосида божхона органларига хавфни бошқариш тизимини жорий этишда қуйидаги асосий йўналишлар белгилаб берилди. Хусусан: - “ялпи" божхона назоратини ўтказишдан ҳар томонлама таҳлил асосида божхона назорати объектларини аниқлаш, шунингдек, ташқи иқтисодий фаолият иштирокчилари учун маъмурий тўсиқларни камайтириш имконини берувчи хавфни бошқариш тизимига ўтиш; - божхона назоратини амалга оширишнинг замонавий шакллари, услублари ва техник воситаларини татбиқ этиш ҳисобига Давлат чегарасидан ўтказиш пунктларида божхона тартиб-таомилларини амалга оширишнинг давомийлигини қисқартириш; - божхона органлари барча таркибий тузилмаларининг фаолияти ва идоралараро ахборот алмашинуви самарадорлигини оширишга қаратилган замонавий ахборот-коммуникация технологияларини кенг жорий этиш; - хорижий давлатларнинг божхона органлари ва халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликни янада кенгайтириш, божхона иши соҳасида илғор тажрибани, халқаро норма ва стандартларни тизимли ўрганиш ва жорий қилиш. Шу билан бирга, ПФ-5414-сонли Президент фармони билан тасдиқланган Давлат божхона органлари фаолиятини такомиллаштириш бўйича дастурнинг 10-бандига мувофиқ, 2018 йилнинг 1-сентябригача божхона органларида хавфни бошқариш тизимини жорий этиш бўйича комплекс чора-тадбирлар ишлаб чиқиш вазифаси юклатилиб, унда қуйидагиларни назарда тутиш топширилди: 2/2020 (№ 00046) http://iqtisodiyot.tsue.uz 40 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 2, mart-aprel, 2020 yil - божхона қонунчилигини бузиш хавфи юқори бўлган ташқи иқтисодий фаолият иштирокчиларини ва товарларни мақсадли танлов асосида назорат қилишни назарда тутадиган хавфларни бошқариш автоматлаштирилган ахбо