XIX ASR OXIRI – XX ASR BOSHLARIDA TOSHKENT SHAHRI AHOLISI TARKIBIDAGI OʻZGARISHLAR

Аннотация

Mazkur mavzuda XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Toshkent shahrining demografik holati, aholining milliy, ijtimoiy va kasbiy tarkibidagi oʻzgarishlar tahlil qilinadi. Rossiya imperiyasi tomonidan Toshkentning bosib olinishi va bu davrda olib borilgan siyosiy, iqtisodiy islohotlar shaharning aholisi soni va tarkibida sezilarli oʻzgarishlarga olib kelgan. Ayniqsa, rus aholisi ulushining ortishi, yangi mahallalar va sanoat tumanlarining vujudga kelishi, migratsiya jarayonlari natijasida aholi tarkibining xilma-xillashuvi kabi omillar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, bu oʻzgarishlarning shaharning ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga ta’siri ham yoritiladi. Kalit so’zlar: Toshkent, XIX asr, XX asr boshlar, demografiya, migratsiya, rus bosqini, sanoatlashuv, shahar aholisi, ijtimoiy tarkib, milliy tarkib. XIX asrning 2-yarmi va XX asr boshlarida Toshkent aholisi sezilarli oʻsish va oʻzgarishlarni boshdan kechirdi, bu ham mahalliy, ham global tarixiy oʻzgarishlar, jumladan, Rossiya imperiyasining kengayishi, yangi savdo yoʻllarining rivojlanishi, shaharning modernizatsiya qilinishini aks ettirdi. Bu davrda Toshkent nisbatan kichik Oʻrta Osiyo vohasi boʻlgan shahardan Rossiya imperiyasining muhim shahar markaziga aylandi. XIX asrning ikkinchi yarmining boshlarida Toshkentda taxminan 150-200 ming kishi yashagan. Biroq, bu raqam aniq emas va o‘sha paytda tizimli yozuvlar yo‘qligi sababli turli manbalarda farqlanadi1. Shahar aholisi asosan oʻzbeklardan iborat boʻlgan, ammo bu yerda tojiklar, qozoqlar, turkmanlar, ruslar va yahudiylar kabi boshqa turli etnik guruhlar ham yashagan. Bunday xilma- xil etnik jamoalarning mavjudligi shaharning ijtimoiy va madaniy landshaftini shakllantirgan, har bir guruh Toshkentning o‘ziga xos xususiyatiga hissa qo‘shgan. Toshkent aholisi haqidagi dastlabki ma’lumotlarni rus sayyohlari va harbiylarining asarlarida uchratish mumkin. Masalan, 1865-yilda shaharni bosib olgan general M.G. Chernyaev Toshkent aholisini 100 ming kishi deb baholagan2. Biroq bu ma’lumotlar taxminiy xarakterga ega edi. Toshkent aholisi haqidagi nisbatan aniq ma’lumotlar XIX asr oxiridan paydo bo‘la boshladi. 1897-yilgi Butun Rossiya aholisi ro‘yxati natijalariga ko‘ra, Toshkent aholisi 155,7 ming kishini tashkil etgan. Bu ma’lumot ko’plab tadqiqotchilar tomonidan ishonchli deb e’tirof etiladi. XX asr boshlarida Toshkent aholisi haqida ma’lumotlar muntazam ravishda to’planib borilgan. 1904-yilda shahar dumasining ma’lumotiga ko’ra, Toshkent aholisi 170 ming kishini tashkil etgan3. 1910-yilda esa 201 ming kishiga yetgan. Toshkent aholisining etnik tarkibi haqida ham ma’lumotlar mavjud. 1 Shermatov X. Toshkent tarixi va madaniyati - T.: Sharq, 2002. – B. 45. 2 Черняев М.Г. Доклад о занятии города Ташкента // Туркестанский сборник. Т. 20. -СПб., 1869. -С. 97-107. 3 Обзор Сырдарьинской области за 1904 год. -Ташкент, 1905. – С.126. 1 37 6 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 1897-yilgi aholi ro’yxatiga ko’ra, shahar aholisining 75,6 foizini o’zbeklar, 5,3 foizini ruslar, 4,5 foizini tojiklar, 2,2 foizini qozoqlar va qirg‘izlar tashkil etgan. 1910-yilga kelib ruslar soni 9,6 foizga yetgan 4. XIX asr oxiri -XX asr boshlarida Toshkent aholisi jadal sur’atlar bilan o‘sdi. 1865-yilda taxminan 100 ming kishi bo’lgan shahar aholisi 1897-yilda 155,7 ming kishiga, 1910-yilda esa 201 ming kishiga yetdi. Demak, 45 yil ichida aholi 2 barobardan ko‘proq o‘sgan. 1865-1897- yillar oralig‘ida Toshkent aholisi eng yuqori sur’atda (55,7%) o‘sgan. Bu asosan shaharning Rossiya imperiyasi tarkibiga qo‘shilishi va uning ma’muriy markazga aylanishi bilan bog‘liq. 1897-1904 yillarda o‘sish sur’ati biroz sekinlashgan bo‘lsa, 1904-1910-yillarda yana tezlashgan. Bu holat shaharning iqtisodiy rivojlanishi va migratsion jarayonlar bilan izohlanadi. Toshkent shahar aholisining etnik tarkibi (1897-1910 yillar) Millati 1897-yil 1910-yil O‘zbeklar 75,6 70,8 ruslar 5,3 9,6 tojiklar 4,5 4,2 Qozoq va qirg‘izlar 2,2 2,0 boshqalar 12,4 13,4 Ko‘rinib turibdiki, 13 yil ichida shahar aholisining etnik tarkibida sezilarli o‘zgarishlar yuz bergan. O‘zbeklar salmog‘i 4,8 foizga kamaygan bo‘lsa, ruslar ulushi 4,3 foizga oshgan. Bu holat asosan rus aholisining ko‘chib kelishi bilan bog‘liq. Boshqa millatlar ulushi ham biroz o‘zgargan. Aholining tez sur’atda o‘sishi shahar infratuzilmasiga ham ta’sir ko‘rsatgan. 1910- yilga kelib shaharda 233 ta sanoat korxonasi, 53 ta o‘quv yurti, 4 ta shifoxona faoliyat yuritgan5 [4]. 1909-yilda shahar ko‘chalarida birinchi ko‘nka-tramvay paydo bo‘ldi. Bu o‘zgarishlar shaharning zamonaviy qiyofasini shakllantirdi. Shu bilan birga, aholining tez o‘sishi bir qator muammolarni keltirib chiqardi. Shahar aholisining aksariyati an’anaviy turar-joylarda yashashda davom etdi. Suv ta'minoti, kanalizatsiya tizimi, ko‘chalarning obodonlashtirilishi kabi masalalar dolzarb bo‘lib qoldi. Shahar ma’muriyati bu muammolarni hal etish uchun bir qator chora- tadbirla