An institutional approach to the study of the problems of the national process of industrialization

Аннотация

Ушбу мақолада Ўзбекистон ижтимоий-иқтисодий тараққиётининг муҳим йўналишларидан бири бўлган янги саноатлашув жараёнининг муаммоларини ўрганишда институционал ёндошувнинг аҳамияти кўрсатиб берилган. Янги саноатлашув жараёнининг муаммолари бугунги кунда комплекс ўрганилиши лозим бўлган долзарб муаммолардан бирига айланди. Бу мақолада янги институционал назария тушунчалари асосида бу муаммоларга ёндошиш мумкинлиги, бу масалалар эса давлатимиз раҳбари Ш.Мирзиёев ташаббуслари билан ҳамоҳанг эканлиги илмий-амалий жиҳатдан ёритиб берилган. Таянч сўзлар: ҳаракатлар стратегияси, маъмурий ислоҳотлар, ижтимоий- иқтисодий ривожлантириш концепцияси, саноатлашув, саноатлаштириш, институционал ислоҳотлар, институционал ўзгаришлар, институционал муаммолар. Аннотация: В данной статьи освещены важные научно-практические аспекты институционального подхода к изучению проблем неоиндустриализации в условиях социально-экономических преобразований Узбекистана. Проблемы неоиндустриализации является актуальным и требует комплексного изучения. В статьи эти проблемы освещены с опорой понятийного аппарата новой институциональной теории и на основе комплексных институциональных инициатив руководителя страны Ш.Мирзиёева. Ключевые слова: стратегия действий, административные реформы, концепция социально-экономического развития, неоиндустриализация, индустриализация, институциональные реформы, институциональные изменения, институциональные проблемы. Кириш Ўзбекистонда давлат ва жамият тараққиётининг янги босқичи чуқур институционал ўзгаришлар билан тавсифланади. Бу ўзгаришлар мамлакатимиз ижтимоий-иқтисодий ривожланишининг янги уфқларини белгилаб бермоқда. Давлат ва жамият қурилишида демократик тамойилларнинг ҳар қачонгидан ҳам пухта ва динамик равишда тадбиқ этилаётганлиги, жамият турли қатламларининг талаб- эҳтиёжларига асосланган ҳолда ташкилий-тузилмавий, иқтисодий, институционал ислоҳотлар амалга оширилаётганлиги янги даврнинг муҳим хусусиятларидир. Ўзбекистон ижтимоий-иқтисодий тараққиётининг ҳозирги босиқичда янги саноатлашув жараёнининг муаммоларини ҳал қилишга институционал ёндошув кенгаймоқда. Бундай ёндошув давлатимиз раҳбари Ш.Мирзиёев ташаббуслари билан ҳамоҳанг бўлиб, илмий-амалий жиҳатдан долзарб аҳамиятга эга. Институционал ёндошувдан асосий мақсад давлат ва жамиятнинг саноатлашув жараёнида ўз институционал салоҳиятидан самарали фойдаланиш имкониятларини аниқлашдир. Бунинг натижасида мамлакатнинг саноатлашув суръатлари тезлашади, саноатлашган жамиятларнинг ижтимоий-иқтисодий тараққиёт даражасига тобора яқинлашиш имкониятлари ортади. 1/2020 (№ 00045) http://iqtisodiyot.tsue.uz 138 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 1, yanvar-fevral, 2020 yil 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси, Ўзбекистон Республикасида Маъмурий ислоҳотлар концепцияси ва Ўзбекистон Республикасини 2030 йилгача комплекс ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш концепцияси мақсадлари ва кўрсаткичларига эришиш шубҳасиз мамлакатимизнинг халқаро ҳамжамиятдаги обрусини ошириб, ижтимоий-иқтисодий ва ишлаб чиқариш салоҳиятини сезиларли даражада юқорига олиб чиқади[1,2,3]. Бу ҳужжатлар мамлакатимиз тарихида ислоҳотларни тизимли равишда амалга ошириш сиёсатини назарда тутувчи, ўрта ва узоқ муддатларда миллий иқтисодиёт ривожланишини концептуал асосларини ўзида қамраб олган ҳужжатлар ҳисобланади. Мавзуга оид адабиётларнинг таҳлили Саноатлашув жараёни институционал муаммоларини ўрганишнинг айрим концептуал жиҳатларини ишлаб чиқишда янги институционал таълимотнинг ёндошувларига таяниш мумкин. Бу ёндошувда ижтимоий-иқтисодий жараёнлар институтлар, институционал ўзгаришлар, институционал бўшлиқ, трансакцион харажатлар, мулк ҳуқуқлари, оппортунистик ҳаракат тушунчалари орқали тушунтириб берилмоқда. Жумладан, таълимотнинг таниқли вакилларидан О.Уильямсон, Д.Норт, Ж.Бьюкенен каби олимлар янги институционал назариянинг таянч тушунчаларини ишлаб чиқишган ва уларни иқтисодий жараёнларнинг тадқиқот объекти ва предметига сингдирганлар [4,5,6]. Ж.Стиглиц томонидан саноатлашув жараёнида юзага чиқадиган зиддиятлар ўрганилган. Хусусан, бу жараёнда бозор муваффақиятсизликлари ва давлатнинг ролига баҳо берилган [8,9]. Д.Белл тадқиқотларида саноатлашган жамиятларга хос ижтимоий-иқтисодий тизимда институционал механизм амал қилиши кўрсатиб берилган [12]. Ўзбекистонлик олимлар ҳам янги институционал назариянинг мамлакатимиз шароитида ривожланишига ҳисса қўшишмоқда. Жумладан, Б.Беркинов тадқиқотларида бугунги институционал ислоҳотларнинг асосий йўналишлари [13], Н.Тўхлиев тадқиқотларида саноатлашув жараёнининг Осиё мамлакатларига хос бўлган жиҳатлари ёритилган [14]. С.Воронин томонидан солиқ ислоҳотларининг саноат тармоқларидаги тузилмавий ўзгаришларга таъсири ўрганилган [17]. Мазкур мақолани тайёрлашда юқорида номлари келтирилган олимларнинг илмий тадқиқотларидан фойдаланилди. Тадқиқот методологияси Мазкур мақоланинг тадқиқот методологияси янги институционал назариянинг таянч тушунчалар