Theoretical and methodological foundations of innovation and commercialization of its results

Аннотация

This article provides a detailed definition of the concept of innovation. It also identifies key components of the innovative life cycle and provides recommendations for reducing the credit constraints for Uzbek enterprises and developing the financial system as a whole. Key words: innovation, innovation process, innovation, commercialization, participatory principle, intellectual property, basic innovation. Кириш Мамлакатда ҳудудларнинг ижтимоий-иқтисодий салоҳиятини ошириш ҳамда аҳоли ҳаёт даражаси ва фаровонлигининг барқарор ўсишига имкон берувчи фаол тадбиркорликни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш ва рағбатлантиришга, инновацион ғоя ва технологияларни жорий этишга, фан ва инновацион фаолият жадал ривожланиши учун зарур шарт-шароитларни яратишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Шу билан бирга, ўтказилган таҳлил натижалари мамлакатда фаол тадбиркорлик ва инновацион фаолиятни ривожлантириш учун шарт-шароитларни янада яхшилашга тўсқинлик қилувчи, жумладан, қатор тизимли муаммолар мавжудлигидан далолат беради [1]. Бугунги кунда жаҳон тараққиёти информацион-инновацион даврида кечмоқда. Бу жараённинг ҳаракатлантирувчи кучи - бу илмий ютуқлар, янги технологияларни жадал ўзлаштириш ва самарали бошқаришга асосланадиган ўзгаришлардир. Натижада иқтисодий фаолият субъектлари ўртасида инновацияларни айирбошлаш ва амалга ошириш билан боғлиқ муносабатлар тобора кўпроқ намоён бўлмоқда. Иқтисодий жараёнлардаги туб ўзгаришлар (бозорнинг глобаллашуви, ахборот технологиялардан кенг фойдаланиш, ривожланишни бошқариш, бизнесни ташкил этишдаги таркибий ўзгаришлар) турли корхоналарда ислоҳотлар кўламини ўсишига сабаб бўлмоқда. 1/2020 (№ 00045) http://iqtisodiyot.tsue.uz 116 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 1, yanvar-fevral, 2020 yil Илмий-техник тараққиётнинг асоси бўлиб ташкилотнинг ҳар хил соҳаларида қўлланиладиган ва инновацияларни яратилишига сабаб бўладиган ихтиролар ва кашфиётлар хизмат қилади. Амалий қўлланилишидан сўнг ихтиролар инновацияларга айланди. Улар жамият ҳаёти ва фаолиятининг барча соҳаларининг фаол бўғини ҳисобланмоқда. Замонавий маконни бундай ўзгаришларсиз тасаввур этиб бўлмайди. “Инновация” тушунчаси деярли барча соҳаларда қўлланилади, уй шароитида ҳам, профессионал даражада ҳам, шу жумладан давлат раҳбарлари ва халқаро ташкилотлар даражасида ҳам долзарб мавзу ҳисобланади. Иқтисодий ривожланиш инновацияларни жорий этиш орқали амалга оширилаётганига қарамай, ушбу жараённинг ўтган асрдаги секинлик билан кечиши уни тўлиқ синаб кўришга имкон бермади. Постиндустриал давридаги жадал иқтисодий ривожланиш сифат жиҳатдан янги хусусиятларга эга бўлди: инновацион жараёнлар тараққиёт шартига айланди; инновациялар ишлаб чиқаришнинг етакчи омилига айланмоқда; ўзгаришлар тезлиги ошмоқда. Инновацион фаолият асосий фаолият мақомига давогарлик килмоқда ва корхонанинг стратегик ривожланиши учун зарур шартидир. Адабиётларда “инновация” тушунчасининг турли хил таърифлари мавжуд бўлиб, улар кўпинча “янгилик” тушунчаси билан чалкаштириб тавсифланади. Шу муносабат билан уларнинг ўзига хос фарқларига эътибор қаратиш лозим. Тадқиқот методологияси Тадқиқотнинг методологик асоси инновацияларни тижоратлаштириш ва инновацион инфратузилмани шакллантириш муаммоларини таҳлил қилишда комплекс ёндашувни қўллаш ҳисобланади. Таҳлил натижалари асосида ташкилотларнниг инновацион фаолиятининг молиявий-иқтисодий асослари ва натижадорлиги ҳамда Ўзбекистон Республикаси ҳудудида инновацияларни тижоратлаштириш усуллари батафсил баҳоланган. Таҳлил ва натижалар Инновация – бу бозор талабидан келиб чиққан ҳолда жараёнлар ва маҳсулотларнинг сифатли ўсиш самарадорлигини таъминлаш учун жорий этилган янгиликдир. Инсон интеллектуал фаолияти, унинг фантазияси, ижодий жараёни, кашфиётлари, ихтиролари ва рационализаторлигининг якуний натижаси ҳисобланади. Янги истеъмолчилик хусусиятлари ёки ишлаб чиқариш тизимларининг самарадорлигини сифатли ошириш орқали бозорга маҳсулот (товарлар ва хизматлар)ни етказиб бериш – инновацияга мисол бўла олади. Инновация – фойдаланиш учун киритилган янги ёки сезиларли даражада яхшиланган маҳсулот (товар, хизмат) ёки жараён, сотувларнинг янгича услуби ёки иш амалиётидаги, иш ўринларини ташкил этишдаги ва ташқи алоқаларни ўрнатишдаги янги ташкилий услуб ҳисобланади. “Инновация” атамаси лотинча “novatio” сўзидан олинган бўлиб, “янгиланиш” (ёки “ўзгариш”), “in” қўшимчаси эса лотинчадан “йўналишида” деб таржима қилинади, агар буни яхлит “Innovatio” кўринишида таржима қилсак – “ўзгаришлар йўналишида” деб изоҳланади. Innovation тушунчаси биринчи бўлиб XIX-асрнинг илмий тадқиқотларида пайдо бўлди. 1/2020 (№ 00045) http://iqtisodiyot.tsue.uz 117 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 1, yanvar-fevral, 2020 yil “Инновация” тушунчаси ўзининг янги ҳаётини “инновацион комбинациялар”ни таҳлил қилиш, иқтисодий тизимларнинг ривожланишидаги ўзгаришлар натижасида ХХ-асрнинг бошида австриялик ва америкалик иқтисодчи Й.Шумпетернинг илмий ишларида бошлаган. Шумпетер 1900-йилларда иқтисодд