The impact of value added tax on the price of goods (services) in Uzbekistan

Аннотация

This article discusses the effectiveness of reforms in Uzbekistan to improve the value added tax in 2017-2019, the impact of value added tax on the pricing of goods (services), the imbalance of the value added tax chain and the improvement of the tax regime. Keywords: improvement of value added tax, impact on the price of goods (services), chain imbalance. Кириш Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сонли “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги Фармони билан тасдиқланган 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси билан солиқ юкини камайтириш ва солиққа тортиш тизимини соддалаштириш сиёсатини давом эттириш, солиқ маъмуриятчилигини такомиллаштириш ва тегишли рағбатлантирувчи чораларни кенгайтириш белгилаб берилди [1]. Белгиланган устувор йўналишлар ижросини таъминлаш мақсадида, товарлар (хизматлар) нархида солиқ юкини камайтириш, хусусан қўшилган қиймат солиғи бўйича занжирни шакллантириш орқали нархлар барқарорлигини таъминлаш сиёсати давом эттирилиб, солиқ маъмуриятчилиги такомиллаштириб келинмоқда. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Қўшилган қиймат солиғинининг иқтисодий моҳияти, унинг товарлар (хизматлар) нархига таъсири бўйича илмий изланишлар олиб борган хорижлик иқтисодчи олимлардан А.Смит, Дж.М.Кейнс, Дж.С.Миль, И.Караеваларни кўрсатиш мумкин [2]. Мамлакатимиз олимларидан Ш.Тошматов, Т.Маликов, Ф.Шарипов, М.Комиловлар томонидан қўшилган қиймат солиғининг такомиллаштирилиши, республикада амал қилиш механизми, унинг ташқи савдо фаолиятига таъсири, солиқ юкига таъсири этувчи омиллар, солиқ маъмурчилигини самарали ташкил этиш масалаларини ўрганишга оид илмий изланишлар олиб борган [3, 4, 5]. 3/2020 (№ 00047) http://iqtisodiyot.tsue.uz 272 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2020 yil Бугунги кунда республикадаги ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатиш соҳаларида қўшилган қиймат солиғи бўйича занжирда узулишлар мавжудлиги, имтиёзлар кўплиги, давлат томонидан ижтимоий аҳамиятга молик товарлар нархлари тартибга солиниши ва турли солиқ режимлари (айланмадан солиқ, якка тартибдаги тадбиркорларга қатъий белгиланган солиқ) мавжудлиги товарлар (хизматлар) нархига ўз таъсирини ўтказмоқда. Тадқиқот методологияси Тадқиқотда иқтисодий таҳлил, мантиқийлик ва гуруҳлаш усулларидан фойдаланилди. 2017-2019 йилларда республикамизда қўшилган қиймат солиғи бўйича занжири яратилиши борасида амалга оширилган ислоҳотлар ва солиқ имтиёзлари, давлат томонидан тартибга солинадиган ижтимоий аҳамиятга молик товарларга (хизматларга) қўшилган қиймат солиғининг таъсири таҳлил қилинди. Таҳлил ва натижалар Ҳаракатлар стратегиясига асосан солиқ маъмуриятчилиги такомиллаштирилиши натижасида, қўшилган қиймат солиғи бўйича тушум 2017 йилда 14 685,8 млрд.сўмни ёки республика бюджетининг 29,6 фоизини, мос равишда 2018 йилда 27 876,5 млрд.сўмни ёки 35,2 фоизни, 2019 йилда 33 809,8 млрд.сўмни ёки 30,1 фоизни ташкил этиб [6], олиб борилган ислоҳотлар самарасини тушум суммаси мисолида йилдан йилга ўсиши орқали кузатиш мумкин. Бундай ижобий кўрсаткичларга албатта амалга оширилган ислоҳотлар натижасида эришилди, хусусан солиқ ставкаси 20 фоиздан 15 фоизга камайтирилди, мақсадсиз ва алоҳида соҳалар учун берилган имтиёзлар бекор қилинди, қўшилган қиймат солиғи бўйича занжирнинг ўзвийлигини таъминлашда харид қилинган импорт маҳсулотларига белгиланган қўшилган қиймат солиғи қайта кўриб чиқилди, давлат томонидан тартибга солинадиган товарлар рўйхати босқима-босқич қисқартирилди. Мазкур солиқ бюджетга тушум нуқтаи назаридан катта аҳамиятга эга бўлсада, ўз навбатида нафақат иқтисодий жиҳатдан балки, ижтимоий жиҳатдан ҳам солиқ тўловчилар учун манфаатли бўлиши лозим. Хусусан, 2017-2019 йилларда солиқ маъмурчилигини такомиллаштириш бўйича олиб борилган ислоҳотлар ва уларнинг натижалари қўшилган қиймат солиғи мисолида ўрганилганда, айрим киритилган ўзгартириш ва қўшимчалар етарлича таҳлил қилинмаслиги сабабли, кейинчалик улар тескари натижалар бермоқда. Ўтказилган кузатувлар шуни кўрсатдики, қўшилган қиймат солиғи бўйича амалга оширилган ислоҳотлар нарх-навога ва тадбиркорлик субъектларига салбий таъсир этмаслиги ҳақида маълум қилинган бўлсада, ҳақиқатда бунинг аксини кузатишимиз мумкин. Масалан, Ўзбекистон Республикасининг 2017 йил 29 декабрдаги ЎРҚ-454-сонли Қонуни билан Солиқ кодексининг (эски таҳрир) 208-моддасига киритилган ўзгартиришларга асосан 2018 йил 1 апрелдан бошлаб босма маҳсулотлар, шунингдек босма маҳсулотлар ишлаб чиқариш ва уларни реализация қилиш билан боғлиқ таҳририй, матбаа ва ноширлик ишлари (хизматлари) бўйича имтиёзлар бекор қилинди. Имтиёзлар фақат босма маҳсулотлар, жумладан миллий валюта (купюра), китоб маҳсулотлари, оммавий ахборот воситаларининг даврий босма нашрлари 3/2020 (№ 00047) http://iqtisodiyot.tsue.uz 273 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2020 yil (реклама тусидаги босма нашрлар бундан мус