The role of insurance in the economy and negative factors affecting its development

Аннотация

This article is written about the role of life insurance in the insurance market, its indicators, nature and features. At the same time, the article develops current problems in the field of insurance and recommendations for their solution. Key words: insurance, insurance market, insurance premiums, insurance companies, insurance companies. Кириш Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 17 февралдаги фармони билан “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси” тасдиқланди. Ҳаракатлар стратегиясининг учинчи йўналишида макроиқтисодий барқарорликни янада мустаҳкамлаш ва юқори иқтисодий ўсиш суръатларини сақлаб қолишда бир неча вазифалар белгилаб олинди. Шулардан бири суғурта ва лизинг ҳамда бошқа молиявий хизматларнинг ҳажмини уларнинг янги турларини жорий қилиш ва сифатини ошириш ҳисобидан кенгайтириш, шунингдек, капитални жалб қилиш ҳамда молиявий институтлар ва аҳолининг эркин ресурсларини жойлаштиришдаги муқобил манба сифатида фонд бозорини ривожлантиришдир. [1] Суғурта фаолияти иқтисодиётга инвестициялар жалб қилиш учун сезиларли манбаларни шакллантириши, инвестиция хатарларини юмшатиши, тадбиркорлик таваккалчилиги оқибатларини бартараф этиши, халқаро муносабатлардаги савдо, туризм ва бошқа жараёнларда юзага келадиган хатарларни бартараф этиши, ҳамда ижтимоий ҳаётдаги барқарорликни таъминлаши билан ажралиб туради. Суғурта орқали пул маблағларининг жамланиши (аккумуляция) кучли инвестиция манбаи бўлиб хизмат қилмоқда. Мамлакатимизда иқтисодиётни ривожлантириш бозор иқтисодиёти тамойиллари асосида амалга оширилмоқда ва бундай шароитда давлат ўз фуқароларининг ижтимоий ҳимоясини амалга оширишда иқтисодиётнинг турли субъектлари хизматидан кенг фойдаланмоқда. Бу борада жамғариб бориладиган ҳаёт суғуртаси хизматлари алоҳида ўрин тутади. Бу эса мазкур йўналишдаги суғурта хизматларини ҳуқуқий, ташкилий ва иқтисодий механизмларини такомиллаштиришни, бунинг учун ушбу соҳани илмий жиҳатдан тадқиқ қилишни тақозо этади. Бу эса мазкур мавзунинг долзарблигини белгилайди. 3/2020 (№ 00047) http://iqtisodiyot.tsue.uz 278 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2020 yil Мавзунинг ўрганилганлик даражаси Суғурта соҳасидаги дунё олимлари назарий қарашларининг ривожланиб бориши жараёнининг барча даврларида суғурта ва ҳаёт суғуртаси тўғрисидаги қарашларда мавжуд. Россиялик тадқиқотчи А.Бутовский томонидан ҳаёт суғуртасига берилган тушунчада жамғариб бориладиган ҳаёт суғуртаси тўғрисида сўз юритилган бўлиб, унда ҳаёт суғуртасининг мақсади жамғариш эканлиги, ҳаёт суғуртасининг турлари бир умрлик ва муддатли турлардан иборат эканлиги, кўзда тутиладиган риск турлари вафот этиш ва маълум ёшга етиш эканлиги, тарифни ҳисоблашда математик ва статистик усуллар қўлланилиши ва даромад олиш муқаррар эканлиги каби ҳолатлар келтирилган. Россиялик олим А.П.Мальшинский томонидан “ҳаёт суғуртаси” тушунчасига берилган таърифда ушбу суғуртанинг рискли хусусиятга эга эканлиги (вафот этишдан суғурталаш) қайд этилган, унинг зарарли оқибатларни камайтиришга қаратилган хусусияти фақат шахсан суғурталанувчи учун эмас, балки бутун жамият учун йўналтирилганлиги эътироф этилган. Ф.А.Брокгауз ва А.И.Ефронларга қарашли энциклопедик луғатда “ҳаёт суғуртаси” терминига маъноли тушунча берилган бўлиб, унда шундай келтирилган: ҳаёт суғуртасининг вазифаси мазкур шахснинг бевақт вафот этиши оқибатида унинг оила аъзоларига, яқинларига етган моддий зарарни қоплаш ёки олдиндан маълум суммани у вафот этганидан кейин белгиланган алоҳида мақсад йўлида сарфлаш ёки суғурталанган шахснинг қариган пайтида унинг пул таъминотини амалга оширишдан иборатдир”. Ўзбекистонлик олим иқтисодиёт фанлари номзоди, доцент И.Абдурахмоновнинг таърифлашича: ҳаёт суғуртаси – шахсий суғуртанинг бир тармоғи бўлиб, ўз таркибига суғуртанинг бир қанча турларини қамраб олади ва ушбу суғурта турларининг шартлари асосида суғурталовчи суғурталанган шахс ёки наф олувчига суғурталанувчи маълум ёшга етганда, шартнома муддати тугаганда ёки унда кўрсатилган ҳодиса юз берганда ёки суғурталанувчи вафот этганда белгиланган суммани тўлайди. Доцент О.Т.Юлдашев ва Ш.А.Закирходжаевалар томонидан ҳаёт суғуртасига берилган таъриф қуйидагича: Ҳаёт суғуртаси шахсий суғурта тармоғининг асосини ташкил этиб, мазкур суғурта орқали инсоннинг ҳаёти унинг вафот этишидан, маълум ёшга етишидан, касалликдан, бахтсиз ҳодисадан, инсон ҳаётидаги муҳим воқеалар ҳисобланувчи фарзанд туғилиши, нокоҳга киришиш ва бошқа ҳолатлар натижасида юзага келадиган моддий манфаатлар томонлар ўртасида ихтиёрийлик асосида тузилган суғурта шартномасида келишилган суғурта суммаси доирасида суғурталовчи томонидан қоплаб берилишидан иборат суғурта фаолиятидир.[2] Албатта ушбу таъриф ҳам кўпроқ амалий хусусиятга эга бўлиш билан бирга эътирозли ҳолатлар ҳам мавжуд, яъни бахтсиз ҳодисадан суғурталаш тури ҳам санаб ўтилгани ҳолда ихтиёрийлик асосида тузиладиган суғурта шартномаси дея эътироф этиляпти, ваҳоланки бахтсиз ҳодисалардан суғурта кўп ҳолларда мажбурий суғурта сифат