SHASHMAQOMNING MUSIQIY TUZILISHI VA ESTETIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

Mazkur maqolada o‘zbek musiqa merosining noyob namunalardan biri bo‘lgan Shoshmaqomning musiqiy tuzilmasi hamda estetik xususiyatlari tahlil etilgan. Asarning ichki tarkibiy qismlari, lad va ritmik asoslari, shuningdek, estetik go‘zalligi va falsafiy mazmuni yoritilgan. Shoshmaqomning o‘ziga xosligi, uning ijro uslubi, ashula va cholg‘u uyg‘unligi orqali milliy musiqa tafakkuridagi tutgan o‘rni asoslab berilgan. Maqola natijalari Shoshmaqomni yanada chuqur o‘rganish, targ‘ib etish va yosh avlodga yetkazish muhimligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: Shoshmaqom, maqom san’ati, musiqiy tuzilma, estetik xususiyatlar, lad tizimi, usul, tasavvuf, milliy musiqiy meros. Shashmaqom — bu Markaziy Osiyo xalqlari, xususan o‘zbek va tojik xalqlari musiqiy madaniyatining eng yirik, murakkab va chuqur ma’naviy mohiyatga ega bo‘lgan maqom tizimidir. Uning asosiy qismi oltita maqomdan iborat bo‘lib, har bir maqom o‘zining estetik, ritmik va ohangdorlik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Shashmaqom maqomlari nafaqat musiqiy tuzilish, balki falsafiy va ruhiy ifoda vositasi sifatida ham xizmat qiladi. Shashmaqom maqomlari va ularning asosiy tuzilishi Shashmaqom tizimi oltita asosiy maqomdan iborat bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos musiqiy mexanizmlar, melodiya chiziqlari va ritmik naqshlarga ega. Ushbu maqomlar quyidagilardir: Buzruk — Shashmaqomning eng keng va murakkab maqomi. U chuqur va nafis ohanglarga ega bo‘lib, odatda tasavvufiy va falsafiy mavzularni ifodalaydi. Buzruk maqomida ko‘plab kichik qismalar — nasr, tasnif, tarona, ufar va boshqalar mavjud. Bayot — Yumshoq, muloyim va samimiy ohanglarga ega bo‘lib, inson qalbining his-tuyg‘ularini, mehr-muruvvatni ifodalashda qo‘llaniladi. Bayot maqomi ko‘pincha muhabbat va insoniy munosabatlarni yoritadi. Navo — Odatda yangilik va jonlilikni ifodalaydi. Navo maqomi ritmik va melodiya jihatdan jonli bo‘lib, ko‘plab musiqiy asarlarda ijro etiladi. Rast — Kuchli va barqaror ohanglarga ega, ko‘pincha irodali, jasoratli ruhiy holatlarni aks ettiradi. Rast maqomi Shashmaqomning kuch-quvvat ramzi sifatida qaraladi. https://scientific-jl.com 1 9 1 47-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Segoh — Mehr-muruvvat va shirinlikni ta’kidlaydigan maqom bo‘lib, inson qalbining nozik va samimiy qirralarini ochib beradi. Iroq — Odatda qayg‘u va xayolparastlikka boy, chuqur ruhiy kayfiyatni ifodalaydi. Har bir maqomning musiqiy elementlari Melodiya: Har bir maqomning melodiya chizig‘i o‘ziga xos bo‘lib, u ma’lum ohanglar ketma-ketligidan tashkil topgan. Masalan, Buzruk maqomining melodiya chizig‘i aniq va keng diapazonga ega, ko‘plab ornamentlar bilan boyitilgan. Melodiya ijro uslubida mahorat va shaxsiy ifoda katta rol o‘ynaydi. Ritm: Shashmaqom maqomlarida asosan ikki xil ritmik o‘lchovdan foydalaniladi — 4/4 va 6/8. Ritm musiqaga harakat va dinamikani beradi, hamda ma’lum his-tuyg‘ularni ifodalashga xizmat qiladi. Masalan, Bayot maqomi ko‘proq sekin va muloyim ritmga ega, Iroq esa biroz sekin va qayg‘uli ritm bilan ijro etiladi. Qismlar: Har bir maqom quyidagi qismlarga bo‘linadi: Nasr — og‘zaki so‘z bilan qo‘shiqning boshlang‘ich qismi, uni ko‘pincha erkin ohangda kuylashadi. Tasnif — ritmik va melodik jihatdan aniqroq va takroriy bo‘lim. Tarona — ko‘proq ritmik va jonli bo‘lib, musiqa harakatiga jon bag‘ishlaydi. Ufar — odatda instrumental qismlar. Tasnifxon — so‘zli qism. Shashmaqom san’atida maqomlar ketma-ketligi aniq qoidalarga asoslangan bo‘lib, musiqaning dramatik harakatini shakllantiradi. Masalan, Buzruk maqomi ko‘pincha boshlang‘ich maqom sifatida ijro etiladi va keyinchalik Bayot, Navo va boshqa maqomlarga o‘tadi. Har bir maqomning ohangiy kayfiyati navbatdagi maqomning ruhiy va badiiy ifodasini to‘ldiradi. Bu ketma-ketlik Shashmaqom ijrosini yanada murakkab, chuqur va o‘ziga xos qiladi. Shuningdek, maqomlar o‘rtasida o‘zaro ma’no, ritm va melodiya uyg‘unligi tinglovchiga musiqiy kontseptsiya haqida kengroq tushuncha beradi. Shashmaqom — bu shunchaki musiqiy ijro emas, balki ma’naviy-estetik ifoda tizimidir. Bu san’at turida musiqaning har bir unsuri — ohang, ritm, so‘z, ovoz, ijro, hatto sukunatlar ham muayyan badiiy-estetik maqsadga xizmat qiladi. Uning asosini tashkil qiluvchi g‘oyaviy-estetik tushunchalar asrlar davomida sayqal topgan, ijro san’atining mukammal shaklga kelishiga olib kelgan. Ayniqsa, tasavvuf falsafasi, g‘azal janri, ruhiy tahlil va musiqiy timsollar Shashmaqom estetikasi asosida yotadi. Musiqiy estetikadagi asosiy mezonlar Shashmaqomning estetik qoidalari o‘ziga xos: u nafaqat eshitiladigan musiqa, balki ruhda seziladigan tuyg‘ular, tasvirlar, ma’naviy holatlar majmuasidir. Estetik mezonlar quyidagilarda yaqqol ko‘zga tashlanadi: https://scientific-jl.com 1 9 2 47-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Ohangiy go‘zallik: Shashmaqomdagi har bir ohang — bu mukammal tugal badiiy fikr, u o‘z ichida aqliy uyg‘unlik, ruhiy barqarorlik va hissiy to‘yinishni aks ettiradi. Emotsional if