AVTOMOBILLAR RUL MEXANIZMI

Аннотация

In his works, Ibn Sina emphasized the importance of moral principles, the spiritual development and qualities of a person. According to his views, morality is an integral part of human life, determining the inner world and external relations of a person. Also, Ibn Sina's methods of expressing moral ideas through artistic images are studied. Examples are shown of how he reflected such concepts as personal qualities, justice, patience and kindness in artistic works. Key words: Ibn Sina, morality, spirituality, artistic images, justice, modern significance, social problems. “Bugun biz tarixiy bir davrda – xalqimiz o’z oldiga ezgu va ulug’ maqsadlar qo’yib, tinch – osoyishta hayot kechirayotgan, avvalambor o’z kuch va fuqarolik https://scientific-jl.com 1 3 4 64-son_1-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali jamiyati qurish yo’lida ulkan natijalarni qo’lga kiritayotgan bir zamonda yashamoqdamiz. Biz ajdodlarimizning yorqin xotirasini asrab-avaylab, qalbimizda, yuragimizda abadiy saqlaymiz. Bukilmas iroda, fidoyilik va jasorat namunasini amalda namoyon etib, o’z hayotini aziz Vatanimizning har tomonlama ravnaq topishiga bag’ishlagan ustoz va murabbiylarimiz, zamondoshlarimiz bilan biz cheksiz faxrlanamiz. Bu jihatdan ayniqsa, madaniy taraqqiyotga ulkan hissa qo’sha olgan buyuk shaxslarning ma’naviy dunyosi, fikriy intilishi, maqsadini to’g’ri talqin etish muhim rol o’ynaydi. Chunki ular ijodida ma’lum bir davrning yutug’i, o’sha zamon fikru zikri o’z ifodasini topgan bo’ladi. Aytish kerakki, “Markaziy Osiyo tarixida siyosiy aql – idrok bilan ma’naviy jasoratni , diniy dunyoqarash bilan qomusiy bilimdonlikni o’zida mujassam etgan buyuk arboblar ko’p bo’lgan. Darhaqiqat, Forobiy, Ibn Sinolardek buyuk siymolarimiz bor ekan, biz faxrlanamiz, g’urulanamiz, ularga yetolmasakda ulardek bo’lishga intilamiz. Milliy ma’naviyatimizning tarixi shunday ulug’vorki, hozirgacha maqtanishga arzigudek shaxslar bor. Shunday shaxslardan biri bo’lgan alloma, faylasuf va hakim Ibn Sinodir. Ibn Sinoning “Baxt- saodat” va “Farovonlik” to’g’risidagi falsafiy qarashlari obyektiv ochib berildi. Mantiqiylik tamoyilida esa, aql va ruhning qiyosiy tahlili, hamda baxt- saodat masalasida aqlning yuqori o’rinda ekanligi tadqiq qilindi. Tizimlilik, Inson hayoti davomida baxt-saodat uchun intilib yashashi va unga erishishda duch keladigan muammolarni yechishi tizimlilik metodi sifatida talqin etildi. Hay ibn Yaqzon” qissasini Ibn Sino 1023-yili Hamadonga yaqin bo‘lgan Faradjon qal’asi qamoqxonasida yozgan degan ma’lumotlar tarixiy manbalarda uchraydi. Qissa arab tilida yozilgan.Ivrit (qadimgi yahudiy) tiliga qissaning she’riy tarjimasini Ibn Azra (1186-yilda vafot etgan), nasriy tarjimasini 1886-yilda P.D.Kaufman amalga oshirgan. Insonning tabiatiga xos bo‘lgan ijobiy va salbiy jihatlarning ta’rifiga katta o‘rin berilgan, qissaning o‘zi esa, umuman insonning ma’naviy qiyofasiga, intizomiga, uni noma’qul qilmishlarga ergashishdan qaytarishga bag‘ishlangan. “Hay ibn Yaqzon” asarini tushunish o‘rta davr faylasuflarining kosmogoniya, ma’naviyat va hayot haqidagi fikrlarini bilishga bog‘liq ekanligi, bu masalalar haqida qisqacha ma’lumot berish zarur ekanligi asoslangan. Birodarlarim, “mening “Hay ibn Yaqzon”1 qissasini yozishimga bo‘lgan qiziqishim nihoyat mening yurak tublarimni zabt etdi va buni sizlarga yetkazish uchun sizlarni takliflaringizni inobatga oldim”. Ba’zi narsalarni rad etib Allohga tavakkal qildim. Qissadagi barcha qahramonlar ma’lum ramziy siymolarni gavdalantiradi: “yosh yigit bilan birga G‘arbdan sharqqa sayohat qilayotgan qariya siymosi – faoliyat ko‘rsatayotgan ong ramzidir. G‘arb deganda moddiy olam, ya’ni inson tanasi, sharq deganda – insonning ruhiy olami, ya’ni inson idroki tushuniladi. Idrok insonni yaramas kirdikorlardan ogohlikka chaqiradi, mantiq ilmini o‘rganishga undaydi. Qissada mantiqni – farosat (ya’ni fiziognomika) deb yuritilgan.” “Inson fe’l-atvoridagi https://scientific-jl.com 1 3 5 64-son_1-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali qiziqqonlik, munofiqlik, ta’magirlik, zulmkorlikka, o‘g‘rilik va aldamchilikka moyillik, o‘zining hayu-havaslarini qondirish istagi, ehtiroslarga berilish, hayvoniy hirslar – bularning barchasini Ibn Sino buzuq niyatli “do‘stlar” deb atagan. Ibn Sino inson o‘zining “jilovini” mana shunday “do‘stlar”ning qo‘liga topshirib qo‘ymasligi kerakligi haqida ogohlantiradi. Ibn Sino bu asarida ilm-ma’rifatni o‘rganishga kirishgani tufayli ko‘zi ochilgani, natijada Aql (Hayy ibn Yaqzon) ko‘ziga ko‘ringani va ilm unga o‘z jamolini namoyon etganini hikoya qilar ekan, ilm-aqlni o‘lim bilmaydigan uyg‘oq, qarimaydigan yosh, beli bukilmaydigan – barvasta, nuroniy sifatida tasvirlaydi. Tafakkur qilib zarur bo‘lgan va bilishi mumkin bo‘lgan narsalarni o‘qishga kirishgani, bu yo‘lda aqlni ishga solib, farosatli bo‘lib, o‘zini yomonliklardan chetlashtiradigan turli xususiyatlarini bilib olganligini qayd etadi. D