PTINIDAE OILASIGA MANSUB KSILOFAG HASHAROTLARNI O’RGANGAN OLIMLAR ISHLARINING TAHLILI.

Аннотация

Zararakunanda ksilofag Uy parmalovchisi (lat. Anobium punctatum) ning dunyo va O’zbekiston hududda o’rgangan va tadqiqot o’tkazgan olimlar ishlarining tahlili. Xususan, morfologiyasi biologiyasi zararkunandalik darajasi, tarqalishi, yashash muhitlari bayon etilgan. Kalit so’zlar: Ksilofag hasharotlar-yog’och yemiruvchi hasharot, Anobium punctatum, tadqiqot metodologiyasi, tarqalishi, uchrash joylari, zarar yetkazilgan hududlar. Ksilofag hashorotlar butun yer yuzida tarqalgan bo`lib, ularning ko`pchilik turlari qurugan yog`ochlar va yog`och mahsulotlarini yeb katta zarar yetkazadi. Ksilofag hashorotlar tabiatga juda katta ziyon yetkazmoqda. Jumladan; devorlarning yog`ochlik qismi, uylarning tomlari, peshtoqlari, ustunlarinining yog`ochlik qismiga katta zarar yetkazmoqda. Uy parmalovchisi (lat. Anobium punctatum) — Anobidae oilasiga mansub bo’lib, yog‘ochni yemirib yashaydigan qo‘ng‘iz turi hisoblanadi va asosan uy jihozlari, mebellar, eshik-deraza va boshqa yog‘och buyumlariga zarar yetkazadi. Ksilofag hashorotlarni dunyo bo’yicha o’rganishga hissa qo’shgan olimlardan Heyden, el Tillar, Serra de Prades, Pol Byuxner, Volfganglarning ishlari diqqatga sazovordir. Hadrobregmus carpetanus (Heyden, 1870) Tarragonadan (el Tillar, Serra de Prades), Viñolas Pol Byuxner birinchi marta ksilofaglarning o`rmon sharoitida tarqalishini o`rgangan. Tibor Kovach va Andras Varganing yer qo'ng'izlarini yig'ishga qaratilgan tadqiqotlaridan olingan namunalar ham katta ahamiyatga ega. Tekshirishlarga ko`ra Vengriyada 400 takson; tur va kenja tur mavjud va turlarga juda boy ekanligini ko`rishimiz mumkin. Attila Podlussani tomonidan 1950-1990 yillarda yangi to`plam yaratilgan. https://scientific-jl.com 2 3 4 47-son_1-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Arvids Barsevskis tomonidan 1997 -2000 yillarda Boltiqbo'yi mamlakatlarida (Latviya, Litva va Estoniya) va Belorussiyada 1985 - 1993 yillarda bir qator ekspeditsiyalarda to'plangan 240 qo'ng'iz (Coleoptera) turlari haqida yangi ma'lumotlar mavjud. Shimoliy Evropa uchun to'rtta, Boltiqbo'yi davlatlari uchun 13, Latviya uchun 48, Litva uchun 31, Estoniya uchun 13 va Belorussiya uchun 26 ta yangi turlari aniqlangan. Chedomir Markov va Aleksandar Stojanov 1992 yildan 1998 yilgacha bo'lgan davrda Serbiyaning 41 ta hududida Scolytus intricatus eman po'stlog'i qo'ng'izining biologiyasini o'rganish va u bilan bog'liq bo'lgan yoki u bilan bir xil o'simlik materialida yashaydigan hasharotlarning tarqalishi to'g'risida juda ko'p ma'lumotlarni aniqlashga muvaffaq bo`ldilar. Iberiya, Balear va Kanariya hududlarida olib borilgan Ptinidae oilasiga mansub anobidae turkumi vakillarining tarqalishi bo’yicha chuqur tadqiqotlar o’tkazilgan va ularning o'ziga xos tarqalishini kengaytirish va biologiyasi bo'yicha malumotlar berib o’tilgan Ma`lumotlarga qaraganda shu hududlarda 9 ta oilaga mansub 50 ta turning tarqalishi bo`yicha ma`lumotlar berilgan. Ptinidae ning yana 5 turi Yamanning kontinental qismida, 8 turi qo`shni Ummonda, 31 turi esa Saudiya Arabistonida, 11 turi Birlashgan Arab Amirliklarida va boshqa 11 turi esa yaqin atrofdagi Somalida (Afrotropik mintaqa) tarqalgan (Borowski 2002, 2007; Zahrae20.0). Ptinidaening hozirgi kunga qadar Xitoyda 69 tur bilan ifodalangan, ulardan faqat 10 turi Eucradinae kenja oilasiga tegishli bo`lib; qolgan 2 turi Ernobiinae kenja turkumiga va 4 tur Ptilininae kenja turkumiga tegishlidir. Ushbu kichik oilalardan o'n to'rtta tur yangi tasvirlangan, ya'ni ularga Anhedobia dulcis, Ptinomorphus knizeki, P. tryznai deb nom berilgan. Ptinidaening qazilma holdagi qoldiqlari hozirda 27ta avlod va 8ta kenja oiladagi 48ta turni o`z ichiga oladi. Ptinidae Latreille, dunyo bo`ylab ma`lum bo`lgan 259ta avlod va 2900dan ortiq turga ega bo`lgan o`rta kattalikdagi qo`ng`izlar oilasi (Zahaeadnik va Hava) dan iboratligi aniqlandi. Ptinidae Boltiq amberida topilgan juda keng tarqalgan to`rttaqo`ng`iz oilasiga kiradi. Hozirgi maqolada Microbregma jinsining ikkinchi yo'q bo'lib ketgan turi Boltiqbo'yi amberidan tasvirlanishini ko`rishimiz mumkin. Ptinidae oilasiga mansub Anobidae tarqalishi bo’yicha o`zbek olimlaridan quyidagilar ilmiy izlanishlar olib brogan. Jumladan: A.S. Raxmatov, G‘.A. Mustafoqulov, T.T. Toshmuhammedov va boshqalar. A.S. Raxmatov – yog‘ochni yemiruvchi hasharotlar, jumladan Anobium punctatum haqida izlanishlar olib borgan. Uning ilmiy ishlari O‘zbekistondagi yog‘och konstruksiyalariga zarar yetkazuvchi hasharotlar sistematikasi va tarqalishini o‘z ichiga oladi. G‘.A. Mustafoqulov – https://scientific-jl.com 2 3 5 47-son_1-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi yog‘och zararkunandalarining biologiyasi va nazorat choralari bo‘yicha ma'lumotlar taqdim etgan. Uy parmalovchisi haqida ham ayrim maqolalarda eslatib o‘tilgan. Pol Byuxner o`rmonlarda hududlarida o`z tekshiruvlarini olib bordi, bu hashorotlarning katta yoshli urg`ochilari ham zamburug`lar bilan hamkorlikda yashashini aniqladi. Buxnerning