Directions for ensuring the sustainable development of industrial enterprises in conditions of risk

Аннотация

The article discusses the existing problems of the functioning of industrial enterprises of the Republic of Uzbekistan in connection with the emergence of risk and uncertainty in the context of radical macroeconomic restructuring as a result of economic liberalization. The analysis carried out by the author revealed a number of significant systemic problems of the sustainable development of industrial enterprises in the national economy in conditions of risk. Based on the identified issues, a number of solutions are proposed, as well as directions for the further development of industrial enterprises in Uzbekistan in conditions of risk and uncertainty. Keywords: manager, economic stability, risk, risk management, risk analysis, industrial enterprises, strategy. Кириш Ҳаммамиз яхши тушунамиз, ҳар қандай ислоҳот ва ўзгаришни барқарор иқтисодиётсиз амалга ошириб бўлмайди. Биз ўтган йил давомида бу борада кенг кўламли ишларни бошладик. Лекин миллий иқтисодиётимизни мустаҳкамлаш, юртимизни ривожланган давлатлар қаторига олиб чиқиш учун олдимизда ҳали кўплаб вазифалар турибди [1]. Бу каби кўплаб вазифаларни амалга ошириш учун замонавий Ўзбекистонда бугунги кунда очиқ ижтимоий йўналтирилган бозор иқтисодиётини тўла шакллантириши учун радикал макроиқтисодий қайта қуриш олиб борилмоқда ва тез суръатларда иқтисодиётни либераллаштириш жараёнининг амалга оширилиши кузатилмоқда. Шу муносабат билан ушбу жараёнларда Ўзбекистон саноат корхоналарининг хўжалик юритиш фаолият механизми ва уларнинг иқтисодий эркинлик даражасида ҳам беқиёс даражада тубдан ўзгаришлар кузатилади. Бундан кўринадики, бозор иқтисодиётининг ноаниқликка асосланган ва ўзгарувчан шароитида корхоналар фаолиятида рискнинг пайдо бўлиши ва уларни бошқариш энг жиддий ва долзарб масалага айланади. Тан олиш керак, ҳозирда риск муҳитида Ўзбекистон саноат корхоналарининг ташқи муҳит омилларининг таркибий қисмлари: давлат хокимияти ва молия институтлари билан муносабатлар, технологик ва ишлаб чиқариш қувватлари билан таъминланганлик, ахборотлар ва уларнинг ошкоралиги ва очиқлиги, таъминотчи ва маҳсулот сотиб олувчи корхоналар 3/2020 (№ 00047) http://iqtisodiyot.tsue.uz 105 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2020 yil ҳамда истеъмолчилар кабилар билан бўлган ўзаро муносабатлар ҳам беқиёс даражада тубдан ўзгариши зарур, бироқ ҳанузгача ушбу муносабатлар қатъий рақобатли бозор шартларига жавоб бермайди ва саноат корхоналари фаолиятининг иқтисодий самарадорлигини ўсишини таъминлай олмаяпти. Саноат корхоналари менежерларининг риск муҳитида фаолият олиб бориш кўникмаларининг йўқлиги ва уни бошқаришнинг самарали тизимга эга эмаслиги вазиятни янада мураккаблаштирмоқда. Шу нуқтаи назардан, Ўзбекистон саноат корхоналари фаолиятида рискларни олдини олиш, камайтиришнинг илмий асосланган чора-тадбирларини ишлаб чиқиш ва уларни бошқаришнинг ташкилий-услубий механизмини тадқиқ этиш ўта долзарб ҳисобланади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Баъзи бир иқтисодчилар рискни «хатар», «хавф-хатар» деб ифодалайдилар, жумладан, профессор А.Ўлмасов «Фирманинг ўз фойдаси ва ҳатто капиталидан ажралиб қолиш эҳтимоли тадбиркорлик хатари дейилади» [2] деб таъриф бериб ўтса, Ё.Абдуллаев, Т.Бобоқуловлар ўз ишида «Фоиз хавф-хатари деганда, фоиз ставкаларининг даражаси ва ҳаракатининг ўзгариши натижасида зарар кўриш хавфи» [3] деб бериб ўтилган таърифида рискни хавф-хатар ибораси билан талқин қилишга ҳаракат қилишган. Баъзи бир олимлар рискни «таваккалчилик», «ноаниқлик», «қалтислик», «таҳлика» деб таъриф беришади. Жумладан, Ш.Шодмонов, Р.Алимов, Т.Жўраевлар «Тадбиркорлик (тадбиркорлик фаолияти) - юридик ва жисмоний шахслар томонидан мулкий масъулият остида, мавжуд қонунлар доирасида, даромад (фойда) олиш мақсадида, таҳлика билан амалга ошириладиган иқтисодий фаолиятдир» [4] деб тадбиркорликка берган таърифида рискни таҳлика деб қўлланган бўлса, худди шундай таърифда А.Ўлмасов, М.Шарифхўжаевлар рискни таваккалчилик деб ифодалашади, «Тадбиркорлик мулкчилик субъектларининг фойда олиш мақсадида таваккал қилиб ва мулкий жавобгарлиги асосида амалдаги қонунлар доирасида ташаббус билан иқтисодий фаолият кўрсатишидир» [5]. Ушбу тушунчаларининг иқтисодий моҳиятини ва ушбу талқинларнинг қанчалик ҳақиқатга яқин эканлигини аниқлашга ҳаракат қилдик. Бу атамаларнинг назарий жиҳатига эътибор қаратилса, бу тушунчаларнинг бир-бири билан ўзаро боғлангандек кўринишига қарамай, улар ўзларининг иқтисодий мазмуни ва аҳамиятига кўра турлича, бир-бирига ўхшамаган маънога эга эканлигини кўрсатади. Зеро, улар ишлаб чиқариш жараёнининг турли томонлари ва қирраларини ўзида намоён қилади. «Риск», «таваккалчилик» каби тушунчаларни бир хил маънодаги тушунчалар деб қараш ўринлимикан? Бизнинг фикримизча йўқ. Риск-биринчи навбатда хавф-хатар, таваккалчилик, йўқотиш ва зарар ёки фойдани юзага келтирувчи омил ҳисобланиб, ушбу иқтисодий тушунчалар мазмунини ўзида акс эттиради. У корхоналар фаолиятини хавф, хатар, таваккалчилик, йўқотиш ва зарар ёки фойдага олиб боришда ва уларнинг юзага ке