Trends and problems in attracting financial resources by the corporate sector

Аннотация

The article analyzes the increasing need of the corporate sector for external financing in the context of market relations and the role of national and international capital markets, as well as the use of commercial banks' credit resources and the attraction of funds through stock exchanges. Keywords: corporate sector, financial resource, capital market, financial market, credit market, loan portfolio, credit resource, securities market, stock exchange. Кириш Корхона фаолиятини молиялаштириш манбаларини диверсификация қилиш тўғридан-тўғри ўз маблағлари ва қарз капиталини жалб қилиш муаммолари билан боғлиқ бўлиб, бу йилдан-йилга иқтисодиётнинг корпоратив сектори субъектларининг фаолиятини молиявий режалаштиришда катта аҳамият касб этиб бормоқда. Корхона фаолиятини молиялаштиришда қарз капиталини жалб қилиш йўналиши асосий манба бўлиб хизмат қилади. Иқтисодиёти ривожланган мамлакатларда қарз капиталини жалб қилиш асосан фонд биржалари орқали амалга оширилади. Ўзбекистонда шу мақсадда 1994 йилда “Тошкент” фонд биржаси ташкил этилган бўлиб, ҳозирги кунда фонд биржаси фаолияти 12.09.2014 йилда янги таҳрирда қабул қилинган ЎзРҚ-375 сонли “Биржалар ва биржа фаолияти” тўғрисидаги қонун билан тартибга солинади. Ушбу қонунга кўра, биржа – олдиндан белгиланган жой ва муайян вақтда, белгиланган қоидалар асосида биржа савдоларини ташкил этувчи юридик шахсдир. Аммо ҳозирга қадар Ўзбекистонда фонд биржаси иқтисодиёт субъектларини молиявий ресурслар билан таъминловчи етакчи сегментга айланмаган ва бу борада тижорат банклари етакчилик қилмоқда. Аммо биргина тижорат банклари бутун иқтисодиётнинг асосий қисмини зарур даражадаги маблағлар билан таъминлаши амалда эришиб бўлмайдиган натижадир. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Миллий қимматли қоғозлар бозори ва банк кредитларини ривожлантириш билан боғлиқ назарий, услубий ва амалий муаммолар, уларнинг иқтисодиётнинг 6/2019 (№ 00044) http://iqtisodiyot.tsue.uz 162 Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2019 yil корпоратив секторини ривожлантиришга таъсири олимлар ва мутахассисларнинг ишларида ёритиб келинган. Хусусан, Я.М.Миркин томонидан ривожланаётган мамлакатларнинг ва хусусан Россия молия бозорларининг глобал молия бозорларига мослашуви ва истиқболлари ўрганилган [1]. П.М.Лансков томонидан Евроосия иқтисодий иттифоқида капитал бозорларининг ўзига хос хусусиятлари, мазкур бозорларнинг халқаро стандартларга мослашуви масалалари тадқиқ қилинган [2]. В.Э.Кроливецкая томонидан иқтисодиётда амал қилаётган пул маблағлари талаби ва таклифи баланслашувининг иқтисодий ўсишга таъсири ва уни таъминлаш усуллари илмий тадқиқот мавзуси сифатида ўрганилган [3]. А.Дамодаран томонидан капитал бозоридаги стратегик аҳамиятга эга бўлган рисклар ва уларнинг менежменти масалалари ўрганилган [4]. А.Гринспен томонидан дунё молия тизимларидаги мавжуд муаммолар таҳлил қилинган [5]. Ю.Ф.Бригхем томонидан корпоратив ташкилотларда молиявий маблағлар менежменти масалалари тадқиқ қилинган [6]. Ўзбекистон олимлари ва тадқиқотчилари томонидан ҳам корпоратив молия, капитал бозорлари ва хусусан қимматли қоғозлар бозорлари, суғурта бозорлари ва инвестиция бозорлари тадқиқот объекти сифатида ўрганилган ва тадқиқ этилган. Хусусан, Т.Маликов ва О.Олимжоновлар томонидан корпоратив сектор корхоналарида молиявий менежмент масалалари ўрганилган [7], С.Элмирзаев томонидан ривожланган ва ривожланаётган молия бозорлари ва уларда амал қилаётган молиявий инструментлар ўрганилган ва тадқиқ этилган [8], Қ.М.Қўлдошев томонидан Ўзбекистон миллий суғурта бозори ва унинг ривожланиш тенденциялари ва ривожланган мамлакатлар суғурта бозорларининг хусусиятлари тадқиқ этилган [9], И.Кенжаев томонидан молиявий ресурсларни жойлаштириш самарадорлигини ошириш масалалари тадқиқ этилган[10]. Ўзбекистон олимлари томонидан капитал бозорларининг турли хусусиятлари тадқиқот объекти сифатида ўрганилган ва китоблар нашр этилган бўлсада, корпоратив сектор томонидан молиявий ресурсларни жалб қилиш бўйича жаҳон тажрибалари ва миллий бозордаги мавжуд муаммолар етарли даражада ўрганилмаган. Тадқиқот методологияси Мазкур мақолада ҳозирги бозор муносабатлари шароитида корпоратив сектор субъектларининг фаолиятини молиявий режалаштиришда, уларнинг ўз маблағлари етарли эмаслигидан келиб чиққан ҳолда ташқи манбалардан маблағлар жалб қилиш зарурлиги ва бунда тижорат банкларидан кредит маблағлари жалб этишнинг ҳозирги ҳолати, унинг ижобий ва салбий жиҳатлари, миллий ва халқаро капитал бозорлари имкониятларидан фойдаланиш масалалари ўрганилган. Бунда мантиқий таҳлил ва таққослаш усулларидан фойдаланилган. Таҳлил ва натижалар Иқтисодий назариянинг асосий қоидаларига мувофиқ корпоратив секторнинг бизнес фаолияти ҳолатига қуйидаги асосий омиллар таъсир кўрсатади: молиявий ресурсларнинг мавжудлиги, капитал бозорининг ҳолати, иқтисодиётнинг монетизация даражаси. Молиявий ресурсларнинг мавжудлиги капитал бозорининг ҳолати билан белгиланади, бу миллий иқтисодиётнинг ўсиш суръатларига, капитал истеъмолчилари ва унинг еткази