Geographic location and empirical analysis of the food industry in Uzbekistan

Аннотация

The article deals with the theoretical and practical issues of distribution of branches of the food industry in the regions. The share of the food industry in the import and production sectors was also analyzed. At the same time, a correlation-regression analysis was performed on the share of the food industry in production. Keywords: food industry, export, import, econometrics, correlation-regression analysis, “smallest squares” method, “stata12”, production, coefficient of determination, linear function. Кириш Бутун жаҳонда озиқ-овқат маҳсулотларини сотиш ўртасидаги ўзаро оптимал нисбатини таъминлашда, ишлаб чиқариш тизимлари ва ишлаб чиқариш ресурсларини бошқаришда тармоқ кластерларини яратиш муҳим вазифалардан ҳисобланади. Жаҳонда ва мамлакатимизда замонавий истеъмол маҳсулотлари ишлаб чиқарувчи озиқ-овқат саноати тармоқларини ривожлантириш, тармоқ учун маҳаллий хомашё етиштириш, хомашёни технологик жиҳатдан чуқур қайта ишлаш, экспорт салоҳиятини оширишда тармоқ кластерлари, халқаро стандартлаштириш тизимини ва логистик марказларни ташкил қилиш ҳамда шакллантириш долзарб масалалардан ҳисобланади. Республикамиз мустақилликка эришгач, аҳолини хафвсиз, экологик тоза ва сифатли озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган талабини қондиришда озиқ-овқат саноати тармоқларини ривожлантириш, унинг хомашё базасини янада мустаҳкамлаш, озиқ- овқат хавфсизлиги тизимларини сертификатлаштириш, қайта ишлаш соҳасини модернизация қилиш, озиқ-овқат маҳсулотларини диверсификациялаш, мамлакатимизнинг экспорт имкониятларини ошириш бўйича кенг қамровли чора- тадбирлар амалга оширилди. Натижада маҳаллий хомашё асосида ички истеъмол талаблари таъминланиб, аҳоли эҳтиёжларидан ортган маҳсулотларнинг бир қисмини жаҳон бозорига экспорт қилиш орқали муҳим иқтисодий самарага эришилди. Шуни таькидлаш керакки, аҳолининг сифатли ва хавфсиз озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган талабини қондиришда ички ресурслардан оқилона фойдаланиш ҳамда тўлиқ даврли 6/2019 (№ 00044) http://iqtisodiyot.tsue.uz 123 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2019 yil озиқ-овқат саноати тармоқлари технологик занжирини ҳудудий ташкил этишнинг илмий таъминотига етарлича эътибор қаратилмаган. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Дунё аҳолиси сонининг тўхтовсиз ортиб бориши, кескин рақобатчилик ва иқтисодиётнинг глобаллашуви, хусусан, «2050 йилга бориб жаҳон аҳолиси 10 миллиард кишига етиши натижасида аҳолини сифатли озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминлаш, қишлоқ хўжалиги соҳасида интенсив тарзда хомашё етиштириш, озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқарувчи тармоқларни ҳудудий таркибини такомиллаштириш, янги ишлаб чиқариш шаклларидан фойдаланишни тақозо қилмоқда» [1]. Бунга асосан, озиқ-овқат саноати тармоқларининг жойлаштириш ўрни ва усулини тўғри танлашни ҳамда рақобатбардош истеъмол маҳсулотлари ишлаб чиқариш, инновацион иқтисодиётни шакллантириш ва бошқаришда кластер тизимидан самарали фойдаланишни талаб этади. 2017- 2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида «…қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини чуқур қайта ишлаш, ярим тайёр ва тайёр озиқ-овқат ҳамда қадоқлаш маҳсулотларини ишлаб чиқариш бўйича энг замонавий юқори технологик асбоб-ускуналар билан жиҳозланган янги қайта ишлаш корхоналарини қуриш, мавжудларини реконструкция ва модернизация қилиш, юқори технологияли қайта ишлаш тармоқларини, энг аввало, маҳаллий хомашё ресурсларини чуқур қайта ишлаш асосида қўшимча қийматли тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришни жадал ривожлантиришга қаратилган сифат жиҳатдан янги босқичга ўтказиш орқали саноатни янада модернизация ва диверсификация қилишга…» [2] қаратилган муҳим вазифалар белгилаб берилган. Бу ўз навбатида хавфсиз ва сифатли озиқ-овқат маҳсулотларини ишлаб чиқариш, мазкур тармоқни ривожлантириш, озиқ-овқат хавфсизлиги тизимларини сертификатлаштириш ва ҳудудий таркибини такомиллаштиришда кластер тизимидан самарали фойдаланишни тақозо этади. Озиқ-овқат саноатида қайта ишлаб чиқаришни ривожлантириш, уни ҳудудлар миқёсида ривожлантиришнинг назарий ва амалий масалалари жуда кўп олимларнинг илмий ишларида кенг тадқиқ этилган. Булардан Б.М.Амирбекова ўзининг илмий ишида озиқ-овқат саноатининг рақобатбардош ишлаб чиқаришини ва аҳолининг турмуш сифатини яхшилаш учун олд шароитларни яратишга имкон берадиган, корхоналарнинг самарали ҳудудий тақсимланишини назарий-амалий томонларини кўриб ўтган [3]. Тадқиқот методологияси Тадқиқотни амалга оширишда асосан эконометрик ва эмпирик тадқиқот усулидан фойдаланилди, яъни, озиқ-овқат саноатини ҳудудлар бўйлаб жойлашуви ва ривожланиши масалалари кўриб чиқилди, озиқ-овқат санаоти тармоғининг ишлаб чиқарадиган саноат таркибидаги улуши масалалари батафсил келтириб ўтилди ҳамда соҳани такомиллаштириш борасида хулоса ва таклифлар ишлаб чиқилди. Тадқиқотда 2010-2018 йилларда озиқ-овқат санаоти тармоғининг ишлаб чиқарадиган саноат таркибидаги улуши фоиз қийматида олинган ва таҳлил қилинган. Таҳлил ва натижалар Озиқ-овқат саноатини ҳудудлар бўйлаб жойлашуви ва ривожланишида табии