Issues of strategic approach in management accounting

Аннотация

Мanagement accounting focuses on the internal activities of enterprises, the outside business environment in which he operates remains largely unnoticed.Therefore, there is a great need for the concept of management accounting, iestrategic management accounting, which focuses on the external environment. The research justified the need for the introduction of strategic management accounting. Developed a description and conceptual framework for the introduction of strategic management accounting in the field of strategic information based on the analysis of economic literature. Кириш Жаҳонда глобаллашувни кучайиши мамлакатимиз тараққиётининг янги босқичида ўта долзарб ва мураккаб вазифаларни ҳал этишни тақозо қилмоқда. Ушбу вазифаларга эришиш учун ислоҳотларнинг амалий натижадорлигини ошириш ва янги ташаббусларни илгари суриш керак. Чунки, эришган натижаларимиз тарихга айланиб, олдимизда янги- янги ўзгаришларни амалга ошириш бўйича улкан вазифалар ва имкониятлар пайдо бўлмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев Олий Мажлисга Мурожаатномасида таъкидлаганидек, “Очиқ бозор маҳсулот сифатини ошириш, таннархни пасайтириш, янги технологиялар олиб келишга мажбур қилади, бозор ислоҳотларини жадал ривожлантиради. Содда қилиб айтсак, жаҳон ишлаб чиқариш тизимига, дунё бозори талабларига ва иқтисодий интеграция жараёнларига ҳамоҳанг бўлишимиз лозим” [1]. Шунингдек мамлакатимизда хориждаги замонавий менежментнинг илғор тажрибаларини жорий этиш ва стратегик ёндашувлар асосида тармоқларни ривожлантиришга алохида эътибор қаратилмоқда. Бу эса замонавий 6/2019 (№ 00044) http://iqtisodiyot.tsue.uz 34 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2019 yil менежментнинг илғор усулларидан бир бўлган стратегик бошқарув ҳисобини жорий этишни тақозо қилмоққда. Бугунги кунда стратегик фикрлашни зарурлиги олимлар ва йирик компаниялар менежерлари томонидан тан олинган. Бунда асосий эътибор компаниялар ўртасида кучайиб бораётган рақобат муҳитигақаратилиши лозим. Кучли рақобат шароитида рақобатдош маълумотлар муҳим аҳамият касб этади. Стратегик бошқарув учун ахборот тизимини роли шундаки, маълумотларни тўплаш, қайта ишлаш ва таҳлил қилишни рационал ва самарали йўллари кўп жиҳатдан стратегия ишлаб чиқишни натижадорлигини белгилаб беради. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Ҳозирги кунда фаолият кўрсатаётган бошқарув ҳисоби асосан тезкор қарорларни ахборот таъминоти билан шуғулланганлиги боис анъанавий бошқарув ҳисоби деб аталган. Замонавий корхоналар жорий бошқарув қарорларидан ташқари узоқ муддатли ёки стратегик бошқарув қарорлари ҳам қабул қилишлари керак. Ҳозирги кунга келиб уларни аҳамияти рақобатни кучайиши ва маълумотларни қайта ишлашни янги ахборот имкониятларини пайдо бўлиши билан янада ошди. Бу холат корхонани узоқ истиқболда барқарор фаолият кўрсатишидан манфаатдор бўлган бизнес ҳамкорлар ва бошқарув ходимлари учун ўта муҳимдир. Ундан ташқари, ишлаб чиқариш тизими ва технологияларини ривожланиши, менежмент назарияси ва амалиётини такомиллаштирилиши оқибатида мавжуд бошқарув ҳисобини такомиллаштириш ва сифатини оширишга эҳтиёж туғилмоқда. Хорижда ва мамлакатимизда бошқарув ҳисобини ривожлантиришга бағишланган кўплаб асарлар чоп этилди. Хусусан, А.Апчерч ўз тадқиқотларида “Корхоналар ва бошқарувчиларни фаолиятини баҳолаш кўп қиррали ҳисобланади ва хамма натижаларни хам миқдорий жиҳатдан ўлчаб бўлмайди. Шу боисдан алохида эътибор молиявий бўлмаган ва сифат баҳоларига қаратилиши лозим. Бунга стратегик бошқарув ҳисобини жорий этиш орқали эришиш мумкин”,- деб ёзган [3], Н.М. Блаженковани таъкидлашича, “Стратегик бошқарув ҳисоби корхоналарда шаклланиш босқичида бўлиб, унга тор даражада анъанавий бошқарув ҳисобини амал қилишини асосий бир қирраси сифатида қаралмоқда” [4], В.Э.Керимовни фикрича, “Махаллий илмий ва ўқув адабиётларида стратегик бошқарув ҳисоби сохасидаги адабиётлар деярли мавжуд эмас” [10]. Республикамизни таниқли иқтисодчи олимлари А.К.Ибрагимов, БА.Хасанов, Н.К.Ризаевлар “...амалиётнинг кўрсатишича, бухгалтернинг бухгалтер-менежерга айланиши тенденцияси кучая бошлади”, - деб таъкидлашган [2]. Ушбу олимларнинг бошқарув ҳисобини истиқболда стратегик бошқарув ҳисоби ва бошқарув таҳлили йўналишлари бўйича ривожланиши тўғрисидаги фикрига қўшиламиз.Чунки, бошқарув ҳисобини юқори поғона бошқарувчилар учун стратегик бошқарув ҳисоби ва ички бошқарув ходимлари учун тезкор бошқарув ҳисобига ажратилиши янги, келгусида янада ривожланадиган соха бўлиб ҳисобланади. Проф.К.Друри мазкур масалага тўхталиб, қуйидагиларни таъкидлаб ўтган: “Анъанавий бошқарув ҳисоби ишлаб чиқаришни ўсиши ва рақобатни кучайишини 6/2019 (№ 00044) http://iqtisodiyot.tsue.uz 35 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2019 yil ҳозирги кундаги талабларига жавоб бермай қўйди; ишлаб чиқариш харажатларини анъанавий тизими қарорлар қабул қилишга яроқсиз бўлган маълумотлар тақдим этмоқда; бошқарув ҳисоби амалиёт мустақиллигини йўқотмоқда ва молиявий ҳисобни талаблариг