Ways to attraction financial resources

Аннотация

The article analyzes the activities and the state of attracting financial resources of joint-stock companies operating in the country, and also draws conclusions and recommendations on the development of the industry. Keywоrds: Joint-stock companies, financial resources, share capital, additional paid- in capital, listing, infrastructure bonds. Кириш Бугунги кунда жаҳон иқтисодиётидаги кескин рақобат муҳити, инновацион тараққиёт, молиявий технологиялар қўлланиш доирасининг кенгайиб бориши шароитида корпоратив тузилмалар томонидан янги лойиҳаларни амалга ошириш учун қўшимча молиявий ресурслар жалб қилиш амалиётини самарали ташкил этиш, ихтиёрида бўлган молиявий ресурсларни юқори натижадорлик асосида бошқариш борасида халқаро миқёсда мунтазам равишда илмий тадқиқотлар олиб боришни тақозо этмоқда. Натижада илмий доира билан бир вақтда халқаро молиявий ташкилотлар, рейтинг агентликлари ҳам акциядорлик жамиятлари молиявий ресурсларини самарали бошқариш масалаларига доир изланишлар натижаларини эълон қилиб келмоқда. Ўзбекистонда фаолият юритаётган акциядорлик жамиятлари қўшимча пул маблағларини жалб қилишда молиявий инструментларнинг аҳамияти ва қўлланилишининг заифлиги уларнинг молиявий ресурсларини бошқаришдаги асосий муаммолардан ҳисобланади. Бунинг натижасида мамлакатимизда, кейинги ўн йил 6/2019 (№ 00044) http://iqtisodiyot.tsue.uz 7 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2019 yil ичида, АЖлар сони 1826 тадан 600 тага ёки қарийб 3 мартага камайиб кетди, фаолият юритаётганларида ҳам молиявий ресурсларни шакллантириш, бундан ташқари пул маблағларини жалб қилишда ва ўз маблағларини эркин жойлаштириш бўйича қатор долзарб муаммолар сақланиб қолмоқда[1]. Муаммонинг яна бир жиҳати барча акциядорлик жамиятлари умумий устав капиталининг 86 фоизи давлат улуши ҳисобидан шакллантирилган маблағлар ҳисобланиб, устав капиталининг қолган 14 фоизи тижорат корхоналари ва хусусий инвесторлар ҳиссасига тўғри келади[2], бу жараён ҳам уларнинг молиявий ресурсларини бошқаришда маъмурий бошқарув ва давлат аралашуви сезиларли даражада юқори эканлигидан далолат беради. Бунга 2018 йил 28 декабрда Ўзбекистон Республикаси Президенти алоҳида эътибор қаратиб “...иқтисодиётни бошқаришда давлат аралашувини кескин камайтириш лозим. Бугунги кунда мамлакатимизда 603 та акциядорлик жамияти фаолият юритаётган бўлса, уларнинг 486 тасида давлат улуши 52 триллион сўмни ташкил этмоқда. Ёқилғи-энергетика, нефть-газ, кимё, транспорт ва банк соҳаларида давлат иштироки юқори даражада сақланиб қолаётгани уларни бозор механизмлари асосида ривожлантириш, инвестициялар жалб этишга тўсқинлик қилмоқда”[3], деб таъкидлади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Фонд бозорини ривожлантириш ва бозор иқтисодиёти шароитида корпоратив тузилмаларда молиявий менежментни такомиллаштириш, жумладан акциядорлик жамиятлари молиявий ресурсларини бошқаришнинг айрим жиҳатлари хорижий олимлардан Дж.К.Ван Хорн, [4] А.Д.Шеремет, Р.С.Сайфулин, [5] Ковалева А.М., Лапуста М.Г., [6] ларнинг илмий ишларида тадқиқ қилинган. Мамлакатимиз иқтисодчи олимларидан Шоҳаъзамий Ш.Ш., [7] Б.Тошмуродова,[8] С.Элмирзаевлар[9] нинг дарсликлари, ўқув қўлланмалари, монография ва илмий ишларида молия бозорининг корпоратив тузилмалар фаолиятидаги аҳамияти ва бугунги кунда ушбу соҳада юзага келаётган муаммолар ҳақида атрофлича сўз юритган. Тадқиқот методологияси Мақолани тайёрлашда адабиётларни тизимли таҳлили асосда молиявий ресурсларни жалб қилиш йўллари тадқиқ этилади. Ўзбекистон Республикасидаги акциядорлик жамиятларининг соҳалар ва тармоқлар бўйича таҳлили амалга оширилади. Таҳлил ва натижалар Молиявий глобаллашув шароитида акциядорлик жамиятлари пул маблағларини барқарор манбалар ҳисобидан жалб қилиш, жойлаштириш ва иқтисодий самара берадиган инвестицион-молиявий механизмларни жорий этиш ҳамда молиявий ресурсларни бошқариш муҳим ҳисобланади. Айниқса молия ҳамда истеъмол бозорларининг глобаллашуви шароитида вужудга келаётган ноаниқликлар, хом-ашё ва иссиқлик энергияси баҳоларининг сезиларли даражада тебраниши бу вазифаларни янада долзарб масалага айлантирмоқда, хусусан риск даражаси ортмоқда, мажбуриятлар ошмоқда ва даромад олиш имкониятлари пасаймоқда. Маълумки, акциядорлик жамиятлари молиявий ресурсларни самарали бошқарилиши, шунингдек барқарор, нисбатан арзон ва узоқ муддатли манбалар ҳисобидан шакллантирилиши уларни эркин рақобатга киришишга имкон беради ва тўловга қобиллигини оширишга хизмат қилади. Буларнинг барчаси эса, ўз навбатида, 6/2019 (№ 00044) http://iqtisodiyot.tsue.uz 8 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2019 yil акциядорлик жамиятлари фойдасини оширишга ва молиявий жиҳатдан барқарорлигини таъминлашга олиб келади. Ушбу мақолада республикамизда фаолият юритаётган акциядорлик жамиятлари молиявий ресурсларини шакллантириш билан боғлиқ бўлган асосий тенденциялари таҳлил этилади, бунда уларнинг устав капитали ва жалб қилинган ресурсларининг ҳолати, акциядорлик жамиятлар фаолиятига киритилаётга