SESIA APIFORMIS: БИОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ МИМИКРИИ И СЕКРЕТНОГО ОБРАЗА ЖИЗНИ

Аннотация

Исследования, проведенные в данной статье относительно вида Sesia apiformis, проводились в Папском районе Наманганской области. Результаты исследования показали, что личинки выработали эффективный механизм защиты от хищников благодаря скрытому развитию внутри ствола дерева и пчелоподобному внешнему виду на стадии имаго. Эти биологические особенности позволяют виду адаптироваться к местным экологическим условиям и обеспечивать стабильность популяции. В статье подчеркивается экологическая роль Sesia apiformis, важность сохранения среды его обитания и необходимость дальнейших исследований. Ключевое слово: Sesiidae, Sesia apiformis, мимикрия, скрытый образ жизни, деревья, морфологические признаки, личинка, имаго, эволюционная адаптация, защитный механизм. Annotation: The studies conducted in this article on the species Sesia apiformis were conducted in the Pap district of the Namangan region. The results of the study showed that the larvae have developed an effective defense mechanism against predators due to their hidden development inside the tree trunk and bee-like appearance at the imago stage. These biological features allow the species to adapt to local environmental conditions and ensure population stability. The article highlights the ecological role of Sesia apiformis, the importance of preserving its habitat, and the need for further research. Keyword: Sesiidae, Sesia apiformis, mimicry, hidden lifestyle, trees, morphological features, larva, imago, evolutionary adaptation, defense mechanism. Kirish.Sesia apiformis (Linnaeus, 1758) - Lepidoptera turkumiga mansub, Sesiidae oilasining vakili bo‘lib, ko‘plab o‘rmonzor va daraxtzor hududlarda uchraydi. Bu tur o‘zining yashirin hayot tarzi va mimikriya mexanizmlari bilan ajralib turadi. Sesia apiformis esa tashqi ko‘rinishida asalarilarga o‘xshashligi bilan yirtqichlardan himoyalanadi. Shu bilan birga, uning lichinkalari daraxt tanasining ichida yashirin holda rivojlanadi, bu esa unga qo‘shimcha himoya beradi. Farg‘ona vodiysining tog‘oldi va daryo bo‘ylaridagi daraxtzor hududlarida Sesia apiformisning ekologik va biologik xususiyatlarini o‘rganish, turning mahalliy sharoitga moslashuvini aniqlash va ularni himoya qilish bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqish muhimdir. O‘rganilganlik darajasi. I.V.Andreeva, V.P.Svetkovalar nashr etgan kitobida tiniqqanotli hashsrotlar oilasi (Aegereidae) - shaffof qanotlari faqat chekkalari bo‘ylab tangachalarga ega, hamda bir boqishda kapalaklar asalarilar yoki arilarga o‘xshaydi; qurtlari po‘stloq ostidan va yog‘ochdan o‘tish joylari qiladi va po‘stlog‘ini yemirib imago zarar yetkazishi mumkin[1], Z.Lastuvka, A.Lastuvkalar monografiyasida Yevropada uchraydigan Sesiidae oilasiga mansub turlarni tizimli ravishda tasniflaydi. Kitobda har bir tur uchun morfologik tavsiflar, tarqalish hududlari, biologiyasi adu.uz universaljurnal.uz 110 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari va ekologiyasi haqida batafsil ma’lumotlar berilgan[2]. Robert Bohat tadqiqotida mimikriya jarayonini hashrotlarda kuzatgan. Sesia apiformisning tashqi ko‘rinishi faqat yirtqichlar emas, balki odamlar tomonidan ham “ari” sifatida qabul qilinadi[3]. Ruben Meert tadqiqotida Sesia apiformis lichinkalarining terak daraxtlarining ildiz so‘rg‘ichlarida yashashini tasvirlaydi. Bu yashirin hayot tarzi bu turning ekologik molashuvchanligini va yashash strategiyasini tushunishga yordam beradi[4]. Yuqoridagi tadqiqotlarda aynan Namangan viloyati o‘rganilmagani bois, bu mavzuni kompleks taxlil asosida o‘rganish kelgusidagi ilmiy ishlarga ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Material va metodlar. Tadqiqot olib borish uchun Pop tumani va unga yaqin hududlar(40.79662. 70.93926, 40.83459.71.03499, 40.85978.71.18464, 40.87082. 71.22475)dagi daraxtzor maydonlari tanlandi hamda dala kuzatuvlari olib borildi. Shuningdek, daraxt tanasida lichinka bosqichlarini aniqlash uchun tol va terak daraxtlari namunalarini yig‘ildi. Imago bosqichini kuzatish uchun iyun-iyul oylarida faollik davrida maxsus tutqichlar o‘rnatildi. Olingan ma’lumotlar morfologik tahlil qilinganda oldingi qanotlari har xil tor, oldingi qanotlari uzunligi 2-28 mm. Qanot kengligi esa 30-60 mm. Tuxumining asosiy diametri: 0,85 mm. Shuningdek, imago va lichinkalarning tashqi tuzilmalari o‘rganildi(1-rasm). Ayniqsa, qanot tuzilishi, tana rangi, tuklar joylashuvi va asalariga o‘xshashlik darajasi morfometrik usullar asosida baholandi. Kuzatuv ishlari turga xos faol davrlarda (iyun-iyul oylarida) olib borildi. Mahalliy entomologik kolleksiyalardagi namunalar o‘rganildi va amaldagi adabiyotlar bilan taqqoslandi. A B S D 1-rasm. Sesia apiformis turining rivojlanish bosqichlari. (A-tuxumi, B-lichinkasi, S-g‘umbagi, D-imagosi) Natijalar. Dala kuzatuvlari va morfologik tahlillar asosida Sesia apiformis turining yashash xususiyatlari aniqlandi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, bu tur daraxtzor hududlarda, ayniqsa tol va terak daraxtlari bor joylarda yash