АНАЛИЗ МОРФОЛОГИИ, ФИЗИОЛОГИИ И УСЛОВИЙ РОСТА IN VITRO РАСТЕНИЯ TARAXACUM OFFICINALE

Аннотация

Taraxacum officinale is a widely distributed plant in Uzbekistan, known for its ecological adaptability and medicinal properties. This study explores the morphological and physiological characteristics of its root system, stem, and seeds. The research highlights the ecological adaptability and biotechnological and pharmaceutical significance in vitro were scientifically analyzed. Keywords: Taraxacum officinale, morphology, physiology, root system, seed structure, pharmaceuticals. Аннотация: Taraxacum officinale — это широко распространённое растение в Узбекистане, обладающее экологической адаптивностью и лечебными свойствами. В данном исследовании подробно рассматриваются морфолого-физиологические особенности корневой системы, стебля и были научно проанализированы его экологическая приспособляемость, биотехнологическое и фармацевтическое значение in vitro. Ключевые слова: Taraxacum officinale, морфология, физиология, корневая система, строение семян, фармацевтика. Taraxacum officinale (dorivor qizilbosh) o‘simligi o‘zining keng tarqalganligi, kuchli adaptiv xususiyatlari va yuqori dorivorlik salohiyati bilan ajralib turadi. Ushbu o‘simlikni o‘rganishdan asosiy maqsad – O‘zbekiston hududida keng tarqalgan va ekologik sharoitlarga moslasha oladigan, popuk ildiz tizimiga ega bo‘lgan Taraxacum officinale o‘simligining morfo-fiziologik va anatomik tuzilishini chuqur tahlil qilishdir. Ayniqsa, uning ildiz tizimi juda yaxshi rivojlangan bo‘lib, bu o‘simlikning hayotida muhim o‘rin tutadi. Ushbu tizim yer sathining chuqur qatlamlarida joylashgan bo‘lib, o‘simlikka suv va oziq moddalarning so‘rilishini ta’minlaydi. Popuk ildizining yerosti qismini o‘rganish orqali o‘simlikning ekologik moslashuvchanligi, biotik va abiotik omillarga chidamliligi aniqlanadi (Anderson, 2020). Taraxacum officinale o‘simligining poya tuzilishi ham uning ekologik moslashuvchanligini aks ettiradi. O‘simlikning poyasi o‘rtacha balandlikka ega bo‘lib, silliq, ichki tuzilishi esa mexanik va o‘tkazuvchi to‘qimalarga boy (Jurayev, 2020). Bu xususiyatlar o‘simlikka tashqi muhit sharoitlarida tik turish, oziqa va suvni samarali taqsimlash imkonini beradi Poyaning o‘sishiga asosiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillar quyosh nuri, harorat, tuproq namligi va oziq moddalarning yetarliligidir (Smith & Brown, 2018) (1-rasm). 1-rasm. Taraxacum officinale o‘simligining umumiy organlarining tuzulishi adu.uz universaljurnal.uz 178 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari Urug‘larning morfologiyasi Taraxacum officinale o‘simligining ko‘payish va geografik tarqalishidagi asosiy omillardan biridir. O‘simlik odatda har bir gullagan boshchada 1500–2000 dona urug‘ hosil qiladi (Karimov et al., 2019). Har bir urug‘ o‘rtacha 3–5 mm uzunlikda bo‘lib, ustki qismida popuksimon tuzilma (pappus) joylashgan. Popuk urug‘dan o‘rtacha 6–8 mm uzunlikdagi yupqa sopcha orqali ajralgan bo‘ladi va bu sopcha (beak) urug‘ bilan popuk o‘rtasida yengil egiluvchan bo‘g‘in vazifasini bajaradi (Lee, 2019) (2-rasm). Popukning o‘zi 90–110 dona yupqa tuklardan tashkil topgan bo‘lib, bu tuklarning umumiy yuzasi 10–14 mm² atrofida bo‘ladi \ \ 2-rasm. Popukining tuzulishi (Anderson, 2020). Aynan shu keng yuzali, aerodinamik tuzilma popukni havoda ushlab turib, urug‘ning shamol orqali uzoq masofalarga tarqalishini ta’minlaydi. Popukning shakli havo oqimlarini ushlab qoluvchi parashyutga o‘xshab, urug‘ning pasayish tezligini kamaytiradi va bu bilan urug‘ havoda 30–90 soniya davomida "suzib yurish" imkoniyatiga ega bo‘ladi (Smith & Brown, 2018). Urug‘larning tarqalishiga asosiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillar quyidagilardan iborat: Ø Shamol tezligi: 0.5–5 m/s oralig‘ida maksimal tarqalish sodir bo‘ladi. Ø Havo namligi: Yuqori namlik popuk tolalarining yopishib qolishiga sabab bo‘lib, tarqalishni cheklaydi. Ø To‘siqlarning mavjudligi: Qattiq to‘siqlarga urilganda urug‘ning joylashuvi o‘zgaradi yoki harakati to‘xtaydi. Tajribalarda aniqlanishicha, popukli urug‘lar o‘rtacha 10–15 metr, optimal sharoitda esa do 100 metrgacha masofaga tarqalishi mumkin (Karimova & Usmonova, 2021). Taraxacum officinale o‘simligi bir vegetatsiya davrida yuz minglab urug‘lar ishlab chiqarishga qodir bo‘lib, bu uning populyatsion ustunligini va ekologik barqarorligini ta’minlaydi. Taraxacum officinale o‘simligi xalq tabobatida va farmatsevtikada keng qo‘llaniladi. Uning ildiz qismi inulin, flavonoidlar, taraksasterin kabi biologik faol moddalarni o‘z ichiga oladi (Kim et al., 2017). Bu moddalarning organizmga ijobiy ta’siri mavjud: o‘simlik hazm qilish tizimini yaxshilaydi, organizmdan toksinlarni chiqaradi, jigarga foydali ta’sir ko‘rsatadi (Park & Choi, 2016). Shu bois, mazkur o‘simlik farmatsevtika sanoatida dorivor preparatlar tayyorlashda muhim o‘rin tutadi (Smith & Brown, 2018). Ushbu ilmiy ish biotexnologiya va o‘simliklar fiziologiyasi fanlari kesishmasida olib borilmoqda. Tadqiqot Andijon davlat universiteti Genetika va biotexnologiya kafedrasida ama