PRODUCTIVE USE OF EVODIA SPECIES IN CREATING "GREEN AREAS"

Аннотация

The establishment of forests from Tetradium daniellii (Benn.) T.G.Hartley and the high potential for commercialization of honey products obtained from Evodia forests were taken into account. Future plans include the use of the stratification method and testing its norms to increase seed germination, the introduction process, agrotechnical processes, the study of honey composition, the formation of opportunities for obtaining oil from seeds and pharmaceutical products from it. It is planned to ensure the implementation of the national project “Green Space” based on Evodia, and to contribute to solving the problem of food security by creating a large amount of honey products in the future. Keywords: Evodia Daniella, Evodia Hubeyskaya, Evodia Rutoplodnaya, Green Space, in vitro method, extraction. Ma’lumki daraxtlar bizning nafas olishimizga yordam beradigan beminnat vosita bo‘lib, havodagi zararli karbonat angidridni yutib, o‘rniga kislorod ishlab chiqaradi va ular jazirama yozda salqinlik beradi, atrof-muhit ekologik musaffoligini ta’minlaydi va qolaversa shovqinlardan bizni himoya qiladi. O‘zbekistonda keng quloch yoygan bu loyiha daraxtlar ekish hamda ularni parvarishlashdan boshlanadi. Bu loyiha olimlar zimmasiga ham ma’suliyat yuklaydi, aynan ekiladigan daraxtlarning eng samaradorlarini ekishni taklif etish zarur. Mutaxassislar fikricha Evodiyaning 50 ga yaqin turlari mavjud hisoblanadi, biroq ularning ba’zilari aslida bitta turga mansubdir. Evodiya Xubeyskaya va Evodiya Daniella asosiy turlar bo‘lib, ular turli vaqtlarda gullaydi. Evodiya Xubeyskayada iyunda gullab, qizil mevalari paydo bo‘ladi, Daniella shunchaki kechroq, oktyabrgacha chiroyli gullaydi [1]. adu.uz universaljurnal.uz 184 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari Evodiya Daniella g‘unchasi Evodiya Daniella gullari Aynan shu xususiyat maydonga har ikkalasini ham ekishni taqozo qiladi va natijada asalarilarning uzluksiz asal yig‘ishga imkon yaratiladi. Tuproqqa ekilgan Evodiya daraxtini urug‘lari birinchi yilda to‘la unmaydi, ikkinchi va xatto uchinchi yilda unishi amalda sinalgan. Urug‘ unuvchanligini orttishida stratifikatsiya usulini qo‘llash va normalarini sinash, introduksiya jarayoni, agrotexnik jarayonlar, asal tarkibini o‘rganish, urug‘dan moy olish va undan farmatsevtik maxsulot olish imkoniyatlarini shakllantirish kabi kelgusidagi tadqiqotlar loyihada hal etilishi ko‘zda tutilgan ilmiy muammolar qatoriga kiradi. Kelgusida Evodiya o‘rmonzorlaridan olingan asal maxsulotlarini tijoratlashtirish imkoniyatlari yuqoriligini hisobga olgan holda olinadigan asalning kimyoviy tarkibini yanada yaxshilash bo‘yicha ilmiy tajribalar olib boriladi. Bunda daraxtzor yaqiniga Sulfiya kabi nektarga boy o‘simliklar ekilgandagi samara ilmiy asoslanadi. Loyiha bajarilishi natijasida Toshkent viloyati va boshqa xududlarda Evodiya plantatsiyasi va Andijonda sertifikatlangan ko‘chatchilik markazi yaratiladi. Evodiya asosida “Yashil makon” umummillay loyihasini ijrosini ta’minlashdan tashqari, kelgusida katta miqdorda asal maxsulotini yaratib, oziq-ovqat havfsizligi muammosini hal etishga hissa qo‘shish ko‘zda tutilgan. Loyiha doirasida “Yashil hududlar” barpo etish maqsadida asal beruvchi hushmanzara Evodiyaning 3 ta - Danielya, Xubeyskaya va Rutoplodnaya turlarini introduksiya qilinadi va yetishtirishning intensiv texnologiyalarini ishlab chiqiladi. Toshkent viloyati hududlarida yashil makonlar barpo etish uchun xorijdan keltirilgan xushmanzarali va asal beruvchi Evodiyaning bu turi madaniylashtiriladi. Bu noyob daraxtlarni ko‘paytirishning urug‘idan, qalamchasidan, tanasini parxama qilish usullari va invitro usuli qo‘llanilib, eng samaradorligi aniqlanadi. Boshqa chidamli daraxtlarga payvand qilish usuli ilk bor qo‘llaniladi. Tadqiqot natijalari Toshkent viloyati davlat o‘rmon xo‘jaliklarida sinovdan o‘tkaziladi. Maxsus issiqxonlarda horijdan keltirilgan urug‘larni stratifikatsiya qilish orqali tezkor usulda sifatli nixollar olish va ularni intensiv parvarishlash agrotexnikasi ishlab chiqiladi. Har uchchala daraxtlar kombinatsiyasida Toshkentda ilk bor manzarali Evodiya plantatsiyasi tashkil etildi, daraxtlar voyaga etgach katta miqdorda asal maxsulot olishga erishiladi. Loyiha talabiga qo‘shimcha sifatida ko‘paytiriladigan yuqori darajadagi shifobaxsh Evodiya Rutoplodnaya asosida dorivor moddalar olishga zamin yaratiladi. Evodiya daraxtini ko‘paytirishning mavjud usullari keng sinovdan o‘tkaziladi, jumladan, turli usulda urug‘ni sertifikatsiya qilishda unuvchanlikning ortishi, qalamchasidan yoki parxama (novdasini gorizantal holatda erga ko‘mib, kurtaklarini undirish), boshqa daraxtlarga payvandlash usulini qo‘llash va invitro usulida ko‘paytirish sinalib, eng samarador usul tanlanadi va amaliyotga tavsiya etiladi. Bargi, tanasi va ildizi ekstraksiyasi olinib, shifobaxsh qirralari o‘rganiladi. O‘zbekistonda ilk bor Evodiya asalining kimyoviy tarkibi o‘rganiladi, undagi diastaza s