ВИД PHRAGMATOBIA FULIGINOSA СЕМЕЙСТВА ERIBIDAE КАК БИОЛОГИЧЕСКИЙ ИНДИКАТОР

Аннотация

Erebidae считается одним из крупнейших семейств отряда саговниковых. На основании молекулярно-генетических и филогенетических исследований это семейство было выделено в отдельную таксономическую единицу – семейство. Бабочки являются серьезным вредителем не только сельскохозяйственных культур, но и растений природных экосистем. Личинки бабочек наносят серьезный ущерб растительности и продуктивности растений. В наших исследованиях были изучены распространение, систематика и некоторые биоэкологические особенности фауны бабочек. В Ферганской долине зарегистрировано 9 видов, принадлежащих к 2 подсемействам и 4 родам семейства Erebidae. Ключевые слова: Erebidae, личинка, имаго, индикатор, Phragmatobia fuliginosa Abstarct: Erebidae is considered one of the largest families of the order of cycads. Based on molecular genetic and phylogenetic studies, this family was separated as a separate taxonomic unit - family. Butterflies are a serious pest not only of agricultural crops, but also of plants in natural ecosystems. Butterfly larvae cause serious damage to plant vegetation and productivity. In our research, the distribution, taxonomy and some bioecological features of this butterfly fauna were studied. 9 species belonging to 2 subfamilies and 4 genera of the Erebidae family were recorded in Fergana Valley. Keу wоrds: Erebidae, larva, imago, indikato Phragmatobia fuliginosa Hozrgi kundagi ekologik muammolar butun dunyo hayvonot va nabodot olamiga sezilarli darajada o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. So‘nggi o‘n yilliklarda global miqyosda yuzaga kelayotgan ekologik o‘zgarishlar biologik xilma-xillikka jiddiy xavf tug‘dirmoqda. Atmosferaning ifloslanishi, iqlim o‘zgarishlari, yer resurslarining degradatsiyasi va antropogen bosimning ortishi natijasida ko‘plab hayvon turlari, xususan, hasharotlar populyatsiyasida sezilarli pasayish kuzatilmoqda. Ayniqsa, Lepidoptera tartibiga mansub hasharotlar, jumladan, Eribidae oilasi vakillari bu salbiy omillardan bevosita va bilvosita ta’sirlanmoqda. Phragmatobia fuliginosa (qizil yo‘lbars kapalagi)asosan foydali va neytral tur hisoblanib, bu turning ekotizimdagi roli va inson faoliyatiga ta’siri juda kattadir. Kapalaklar, ayniqsa ularning lichinka bosqichi o‘simliklar bilan bevosita bog‘liq. Unga quyidagilarni misol qilib keltirish mumkin. Iqlim o‘zgarishi, o‘simliklarning gullash yoki meva berish vaqtini o‘zgartirishi mumkin. Agar o‘simliklar bir vaqtning o‘zida gullab-yashnasa, ular uchun oziqlanadigan kapalaklar populatsiyasi muvozanatsiz bo‘lishi mumkin, chunki ular oziq-ovqat manbaini kechroq topishi mumkin. Ekologik o‘zgarishlar o‘simliklar xilma-xilligini kamaytirishi mumkin, bu esa oziqlanadigan kapalaklar populyatsiyasining kamayishiga olib keladi. Agar o‘simliklar faqat ma’lum sharoitlarda o‘ssa, ular bilan oziqlanadigan kapalaklar ham bu hududlarga moslashishi zarur bo‘ladi. Moslashgan turlar yashab qoladi, moslasha olmagan turlar esa yo‘qolib ketish havfi ortadi. adu.uz universaljurnal.uz 302 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari Eribidae oilasining Phragmatobia fuliginosa turi avvalo ozuqa zanjirining muhim bo‘g‘ini hisoblanadi. Lichinka va yetilgan kapalaklarqushlar, yirtqich hasharotlar, kaltakesaklar va sichqonlar uchun ozuqa manbai bo‘lib xizmat qiladi. Ya’ni, bu turning mavjudligi boshqa yovvoyi turlarni ham bilvosita qo‘llab-quvvatlaydi. Polenator (changlatuvchi) sifatida esa changlanishda ishtirok etadi. Garchi ko‘pchilik changlanish asosan kunduzgi kapalaklar (masalan, Palilionidae, pieridae) yoki asalarilar tomonidan amalga oshirilsada Eribidae kapalaklari asosan kechki va tunda ochiladigan gullarni changlatadi. Ko‘plab o‘simliklar tunda gul ochadi yoki nektar ishlab chiqaradi. Buning natichasida changlanish prossesi davom etadi. Biodiversitetga hissasi orqali ushbu oila kapalaklari changlanadigan o‘simliklarning ko‘payishiga, urug‘lanishiga, natijada biologik xilma-xillikni saqlab qolishga yordam beradi. Biologik indikator sifatida ularning mavjudligi yoki yo‘qligi agroekotizimdagi kimyoviy yuklama, iqlim o‘zgarishi yoki tabiiy muvozanatdagi buzilishlar haqida signal beradi. Ekologik monitoringda ishonchli indikator hisoblanadi. Hudud Ob-havo Kuzatuv Bosqich O‘simlik Faoliyat turi Izohlar (lokatsiya) vaqti (yumurta/l turi (yurish, Sana ichinka/ oziqlanish, g‘umbak/ parvoz) 2025- Pop, tumani Quyoshli 10:00– Lichinka Momaqay- Oziqlanmoq- Tikonli, 04.25 dala cheti +21°C 11:00 moq da jigarrang 2025- Buvayda, Yomg‘ir- 20:30– Kapalak Yorug‘likka Lampaga 05-03 tog‘ etagi dan keyin 21:30 - uchmoqda uchdi 2025- Asaka, Bulutli, 09:30– G‘umbak Qichitqi Harakatsiz, Yopiq 05-10 qishloq cheti +18°C 10:15 o‘t barglar orasida qobiq yaqinida ichida 2025- 22:00– Kapalak Parvoz Ikki Chortoq, Quyoshli, 06-01 23:00 - qilmoqda individ ekin maydoni +30°C kuzatildi Yuqorida bayon etilgan ekologik xavflar davom etsa, Phragmatobia fuliginosa kabi nozik va ko‘p o‘simliklarga bog‘liq bo‘lgan turlar Farg‘ona vodiysi