Factors of forage base development in the network when creating a cocoon cluster in Namangan region

Аннотация

The article is stated the socio-economic development of the fodder base of in Namangan region. In particular, analyzed the current state of the silkworm fodder base, negative consequences of its reduction. Studied research works of Uzbek and foreign scientists, as well as presented the laws and regulations for the development of the silk industry in our republic. Given scientific recommendations for the advantages and opportunities of the development the fodder base of the silkworm in the Namangan region. Key words: Sericulture industry, cluster in the sericulture, fodder base of the silk industry, expand volume of the production of cocoons, organization of mulberry plantation, implementation of agricultural activities. Кириш Мамлакатимизнинг иқлим шароити ва мавжуд салоҳият қишлоқ хўжалигининг ҳар бир тармоғи каби пиллачиликни ҳам истиқболда янада ривожлантириш муҳим омил ҳисобланади. Пиллачилик тармоғининг ўзига хос жиҳатларидан бири қишлоқ жойларда аҳоли бандлигини таъминлашдир. Пилла қимматбаҳо хомашёдир. Пилладан олинадиган табиий ипак саноатнинг турли тармоқларида ишлатилади. Ипак ўзининг ажойиб хусусиятларига эга бўлиб, унинг ёнмаслиги, пахта толасидан фарқли равишда толанинг узунлиги, толанинг ингичкалиги, майинлиги, пишиқ ва мустаҳкамлиги, ҳаво ўтказувчанлиги ҳамда эластиклиги жиҳатидан бошқа толалар, айниқса, синтетик ва сунъий толалардан ажралиб туради. Табиий ипакдан ноёб, пишиқ ва чиройли газламалар, шойи матолар, атлас ва адрас тайёрлаш, ипак кийимлар тайёрлашда, техникада, авиация, радио, 5/2019 (№ 00043) http://iqtisodiyot.tsue.uz 45 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-оktyabr, 2019 yil электротехникада, тиббиётда, озиқ –овқат саноатида, чолғу асбобларида кенг фойдаланилади. Ҳозирги кунда дунёнинг 60 дан ортиқ мамлакатларида пилла тайёрлаш, табиий ипак ишлаб чиқариш ва қайта ишлаш билан шуғулланишади. Хориж тажрибаларига бир назар ташласак, иккинчи жаҳон урушидан сўнг Япония ўз мамлакатига валюта тушумини ипак ва ипак матоларни четга сотиш эвазига бошлаган. Хусусан, бугунги кунда жадаллик билан ривожланиб бораётган Хитой, Ҳиндистон, Ўзбекистон, Жанубий Корея, Бразилия, Тайланд, Шимолий Корея ва Вьетнам каби давлатлар ўз иқтисодиётларини пилла етиштириш, ундан хом ипак ишлаб чиқариш ҳамда пилла хомашёсини сотиш эвазига мустаҳкамламоқдалар. Халқаро пиллачилик коммисияси статистик маълумотларига кўра [7], жаҳонда пилла етиштириш ва хом ипак бўйича, Хитой 104 минг тонна ва Ҳиндистон 29,6 минг тонна кейин учинчи ўринда Ўзбекистон бўлиб, 2019 йил якуни бўйича 19,5 минг тонна тирик пилла етиштирган ва шунга мос равишда Республикамиз бўйича хом ипак ишлаб чиқариш ҳажми 770,5 тоннани ташкил этди. Албатта, бугунги кунда пиллачилик тармоғида эришаётган натижалар рақамларда ижобий кўзга ташланса-да, аммо, ҳали ҳал этилиш лозим бўлган вазифалар мавжуд. Бу эса, асосан, ипак қуртини озуқа манбасига бориб тақалади. Охирги йилларда республикамизда ипак қурти озуқа манбаи 43,9 миллион дона якка тут дарахтлари ва 43,4 минг гектар тутзорлардан ташкил топган бўлиб, яъни аниқроқ қилиб айтганда, экин майдонлари атрофидаги қарийб 30 миллион туп тут дарахти кесиб юборилган ва 6,3 минг гектар майдондаги тутзорлар бошқа мақсадларда фойдаланиб юборилганлиги ачинарлидир. Бу эса, ўз навбатида, тармоқда пилла етиштишда ипак қуртини озиқасига ва пилла ҳосили ҳажмига салбий таъсир этмасдан қўймайди. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Республикамизда пилла ва ипакчилик тармоғини ривожлантиришда ва уни иқтисодий муаммоларини ўрганишда мамлакатимиз олимлари томонидан кўплаб илмий ишлар олиб борилган. Жумладан, проф.Н.Аҳмедовнинг фикрига кўра, Ўзбекистон марказий Осиёда асосий пилла етиштирадиган давлатлар қаторига киради, яъни пилла етиштириш, ундан хом ипак ва ипакли газламалар ишлаб чиқариш учун жуда катта табиий шароит ва етарли даражада меҳнат кучлари билан таъминлангандир [1]. Бу борада проф.С.Артикова ўз фикрларида, пиллачилик тармоғи ўз ичига пилла ҳосили етиштириш, ипак маҳсулотини қайта ишлаш ва уни тайёрлаш, сақлаш ва сотишда иштирок этадиган ҳамда хизмат кўрсатувчи тармоқлар йиғиндисидан иборат [2]. Иқтисодчи олим Р.Исраилов томонидан, мамлакатимизда пиллачилик тармоғида аҳоли бандилиги таъминлашни асосий омилларидан бири бу - уларни моддий томондан рағбатлантириш лозим эканлигини таъкидлайди [3]. Хусусан, яна бир иқтисодчи олимлардан Ш.Ўроқовнинг ўз илмий мулоҳазаларида, бозор иқтисодиёти шароитида Ўзбекистон иқтисодиётини юқори поғонага кўтаришда, 5/2019 (№ 00043) http://iqtisodiyot.tsue.uz 46 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-оktyabr, 2019 yil аввало, мамлакат валюта тушумини бойитишда пиллачилик муҳим ўринни эгаллайди[4]. Сўнгги йилларда мамлакатимиз ижтимоий-иқтисодий секторларини “кластер” усулида бошқаришни ташкил этиш долзарб вазифалардан бири бўлмоқда. Дунёнинг кўпгина мамлакатларида инновацион иқтисодиётни шакллантириш ва бошқаришда кластерлардан фойдаланиш бўйича маълум тажриба тўпланган бўлиб, хорижий иқтисодчи олим