История системы высшего образования Узбекской ССР

Аннотация

Калит сўзлар: Мазкур мақолада Ўзбекистон ССРда Иккинчи жаҳон олий таълим, урушидан олдинги йилларда олий таълим тизимининг университет, кенгайиши тарихи архив ҳужжатлари асосида ёритилган. институт, талаба, техника, тиббиёт, пахтачилик, қишлоқ хўжалиги, иқтисодиёт, таълим тизими. 1 PhD student, Andijan State University. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2025) / ISSN 2181-1415 История системы высшего образования Узбекской ССР АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье на основе архивных документов высшее образование, рассматривается история развития системы высшего университет, образования Узбекской ССР в довоенные годы Великой институт, Отечественной войны. студент, технологии, медицина, хлопководство, сельское хозяйство, экономика, система образования. Ўзбекистон ССР ташкил этилгандан сўнг олий ўқув юртлари тармоғи ҳам ортиб борди. Бунда, албатта, Ўрта Осиё Давлат университети (САГУ) ва маориф институтларининг ҳиссаси катта бўлди. 1927 йилда университет ташкил этилганининг ўнинчи йили талабалар сони 3 267 нафарга етди (1918 йилда талабалар сони 560 нафарга етказилган эди), профессор-ўқитувчилар 265 нафар бўлиб, уларнинг 95 нафари профессор ва 75 нафари доцентлар эди [1.172]. Ўрта Осиё Давлат университети очилган кундан то 1930 йилгача республиканинг иқтисодий ва маданий ҳаётида катта роль ўйнаб, 2187 нафар юқори малакали мутахассисларни тайёрлади. Шунингдек, у кейинги йилларда Ўзбекистон ССРда олий таълим муассасаларининг кенг тармоғи кенгайишида ҳам муҳим роль ўйнади [2.226]. 1927 йил Ўзбекистон давлат олий педагогика институти (кейинчалик – Педагогика академияси) очилди [3.181]. Кейинчалик университетга айлантирилган ушбу институт педагогик жамоасининг асосини собиқ иттифоқнинг Москва, Ленинград (ҳозирги Питер) ва Киев шаҳарларидан таклиф этилган профессор-ўқитувчилар билан бир қаторда Улуғбек мадрасасида олий маълумот олган миллий зиёлиларнинг таниқли вакиллари ташкил қилди [3.181]. 1928 йил январь ҳолатига кўра, Ўзбекистон ССРда иккита олий таълим муассасаси – Ўрта Осиё давлат университети ва Ўзбекистон давлат олий педагогика институти мавжуд эди. Уларда 886 нафар талаба таҳсил олган, уларнинг 209 нафари маҳаллий миллат ёшлари бўлган, 677 нафари бошқа миллат вакиллари бўлган эди [4.14-20]. Ўзбекистонда олий ўқув юртлари тармоғининг кенгайиши собиқ СССР миқёсида амалга оширилган саноат ва қишлоқ хўжалигидаги ўзгаришлар билан боғлиқ, албатта. 1929 йил апрел ойида бўлиб ўтган Бутуниттифоқ болшевиклар Коммунистик партиясининг ХVI конференцияси саноатлаштириш, қишлоқ хўжалигини эса коллективлаштириш режасини ўзида акс эттирган СССР халқ хўжалигини ривожлантиришнинг биринчи беш (1928–1932 йиллар) йиллик режасини қабул қилди. Кейин иккинчи (1933–1937 йиллар)ва учинчи беш (1938– 1942 йиллар, иккинчи жаҳон уруши туфайли охирига етказилмаган) йиллик режаларга мос равишда ХVII ва ХVIII коммунистик партиянинг қурултойларида ишлаб чиқилди ва қабул қилинди. Уларда Совет Иттифоқининг бутун иқтисодиёти, маданиятини социалистик асосда қайта қуриш вазифалари белгилаб берилди. Беш йиллик режаларда белгиланган саноатни индустирлаштириш, 2 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 05 (2025) / ISSN 2181-1415 қишлоқ хўжалигини коллективлаштириш ва социалистик маданиятни яратиш, иқтисодий, маданий ва мафкуравий фронтнинг турли соҳаларида ҳақиқий совет ҳокимияти мафкурасига хизмат қилувчи кўп сонли юқори малакали кадрлар мавжудлигига боғлиқ эди. Бу даврда совет ҳокимиятига ўз мафкуравий сиёсатини саноатда, қишлоқ хўжалигида ҳамда маданий соҳада тарғиб қила оладиган, ўзгача мафкуравий қарашларга эга бўлган кишиларга қарши кураша оладиган олий маълумотли кадрлар зарур эди. Совет ҳокимияти бутун жамиятни социалистик мафкура измига солаётган бир вақтда, мавжуд кадрлар таркиби билан ўз кўзлаган мақсадига эриша олмас эди. Бу ҳақда В.В. Куйбишев “мавжуд эски кадрлар бу муаммони ҳал қила олмайди – уларнинг сони жуда оз, уларнинг кўпчилиги аввалги тузим мутахассислари, совет ҳукумати ва унинг халқ хўжалигини ривожлантиришнинг беш йиллик режаларини амалга оширишга тўсқинлик қилиши, бутун фронт бўйлаб социализмнинг ривожланишига йўл қўймаслик учун, очиқ ёки яширинча душман йўлини танлашни бошлайдилар” [5.378], дея уларга синфий душман позициясидан баҳо берган эди. Совет ҳокимияти мазкур даврда ишчилар синфи, камбағал деҳқонлар манфаатларини ҳимоя қилувчи сифатида бошқа қатлам вакилларига нисбатан кураш эълон қилган эди. Бундай табақаланиш натижасида ишчи аристократияси, маҳаллий тадбиркорлар, савдогарлар, миллий буржуазия вакиллари, совет ҳокимияти учун “ёт унсурлар”дан етишиб чиққан олий ва ўрта махсус малакали мутахассисларнинг бир қисми пайдо бўлди, бу эса саноат корхоналари ва муассасаларда, қишлоқ хўжалигида, маданият муассасаларида социалистик жамиятга қарши курашади деб қаралди. Уларни “зараркунанда”лар дея баҳоланиб, уларнинг ўрнига ишчи ва деҳқонлардан юқори малакали кадрларни тайёрлаш сиёсати юритилди. СССР ҳукумати томонидан миллий