Recognition and valuation of financial assets in accordance with international standards

Аннотация

This article reflects the procedure for measuring financial assets at amortized cost and fair value, as well as defines the concept of amortized cost and fair value of financial assets. The issues of the business model for the selection of valuation approaches for financial assets. In addition, the article addresses the issues of the procedure for measuring financial assets at fair value through the statement of other comprehensive income and the profit and loss statement, the procedure for determining the initial (historical) cost of financial assets using practical examples. Keywords: Financial asset, financial asset at amortized cost, financial asset at fair value, other comprehensive income, profit and loss statement, international financial reporting standards. Кириш Мамлакатлар миллий иқтисодиётнинг барқарор ўсишини таъминлашда ҳисоб ва ҳисоботларни халқаро миқёсида мувофиқлаштириш муҳим аҳамиятга эга. Ҳозирда мамлакатларда қулай инвестицион муҳитни шакллантириш, молиявий ҳисобот гармонизацияси ва халқаро унификацияси, уларнинг муҳим ва ажралмас объекти ҳисобланган молиявий активлар ҳисобининг ҳозирги ҳолати, таснифи, уларни тан олиш, баҳолаш ва ҳисоботларда акс эттиришни такомиллаштириш борасидаги илмий изланишлар алоҳида ўринга эга. Бу борада молиявий активлар, жумладан узоқ муддатли ва муддати узайтирилган дебиторлик қарзлари, пул маблағлари ва пул эквивалентлари, солиқ активлари, ҳиссали қатнашиш асосида киритилган инвестицияларни тан олиш ва баҳолаш ҳамда молиявий ҳисоботларда акс эттириш методологиясини такомиллаштириш ўта долзарб ҳисобланади. 5/2019 (№ 00043) http://iqtisodiyot.tsue.uz 1 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2019 yil МҲХСлари жорий этилиши натижасида корхоналар молиявий активларини янги тамойиллар асосида баҳолаш ва ҳисоботларда акс эттириш тартиблари жорий этилди. Бироқ, республикамизда мустақиллик йилларида молиявий активларнинг тез суръатлар билан ривожланишига қарамасдан, ушбу мулк турлари ҳисобининг халқаро стандарт талабларига мос келадиган назарий, ташкилий ва методологик асослари тўлиғича яратилган деб бўлмайди. Жумладан, республикамизда молиявий инструментлар ҳисобига оид миллий стандартлар яратилган эмас. “Молиявий активлар” атамаси ҳисобот шаклларига киритилмаган, молиявий активларнинг ҳисоб ва аудит объектлари сифатидаги моҳияти, тан олиниши, баҳоланиши, таснифи, таркиби, ҳисоб ва ҳисоботда акс эттириш тартиблари,молиявий активларнингреал бозор қийматини аниқлаш усуллари, улар асосида шакллантирилган ахборотларни ҳисоб ва ҳисоботда акс эттириш тартиблари ишлаб чиқилмаганлиги молиявий ҳисоботлар уйғунлиги ва ишончлигига таъсир кўрсатмоқда. Юқоридагиларнинг барчаси, жумладан молиявий активлар ҳисобини замон талабларига мос методологиясини ишлаб чиқишнинг объектив зарурати мазкур йўналишда чуқур илмий тадқиқотлар олиб боришни тақозо этади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Молиявий активлар молиявий инструментларнинг таркибий қисми сифатида уни ҳисобга олиш принциплари 7-сон МҲХС “Молиявий инструментлар: ахборотларни очиқлаш, 9-сон МҲХС “Молиявий инструментлар”, 32-сон БҲХС “Молиявий инструментлар: тақдим қилиш” ва бошқа халқаро стандартларда белгиланган. Интернет саҳифаларидаги маълумотларда 9-сон МҲХСнинг мазмуни ва қўлланилиши бўйича мақолалар ва илмий-услубий тавсиялар ишлаб чиқилган. Жумладан: МҲХС бўйича диплом олишга тайёргарлик кўриш бўйича (МСФО, Дипифр) “9- сон МҲХС: Таснифланиши ва молиявий активлар ҳисоби”[1] материалларда молиявий активларнинг таснифланиши ҳамда уларни амортизацияланадиган қиймати ва адолатли қиймати бўйича баҳолаш тартиби амалий мисолларда кўрсатиб берилган. Наталья Разумовская ўзининг “Молиявий активларнинг баланс қиймати: 39-сон МҲХС vs 9-сон МҲХС”[2] номли мақоласида молиявий активларни тўртта категорияга ажратган: 1. Адолатли қиймати бўйича баҳоланган молиявий активлар; 2. Тўлангунга қадар ушлабтуриладиган инвестициялар; 3. Қарзлар ва дебиторлик қарзлари; 4. Сотиш учун нақд мавжуд бўлган молиявий активлар. Ушбу мақолада молиявий активларни бошланғич ва давомий баҳолашга доир амалий мисоллар келтирилган. Елена Михеева “Вестник 2016” журналида келтирилган “Молиявий активлар ва мажбуриятлар категориясини танлаш”[3] номли мақоласида молиявий активлар категориясини тўғри танлаш учун иккита тест ўтказиш лозимлигини таъкидлайди: “1) Пул оқимлари тавсифи бўйича тест; ва 2) фойдаланадиган бизнес модель бўйича тест.” Мамлакатимизда чоп эттирилган ўқув адабиётларида молиявий активларга оид халқаро стандартларнинг мазмуни ва қўлланилиши масалалари ёритилган. Жумладан, муаллиф томонидан ҳамкорликда ёзилган “Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари” дарслигида [4] МҲХСлари асосида молиявий активларга таъриф, уларнинг таснифи ва баҳолаш масалалари келтирилган. Проф. С.Меҳмонов, 5/2019 (№ 00043) http://iqtisodiyot.tsue.uz 2 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2019 yil Д.Й. Убайдуллаев [5] “Бюджет ташкилотлари молиявий активларига ҳисобварақларида