The human capital market as a factor determining the innovative development of the economy

Аннотация

In the article, the concept of “the market of human capital” is considered as an integral part of the labor market and a determining factor in the innovative development of the economy. As the concept of “human capital” is clarified, such indicators as the human potential development index, the information and communication technologies development index, the global innovation index are analyzed. In order to develop an innovative economy, a model of managing the market of human capital was proposed. Key words: human capital, the market of human capital, innovative economy, innovative economy indexes, education system. Кириш “Ривожланган мамлакатларда таълимнинг тўлиқ циклига инвестиция киритишга, яъни бола 3 ёшдан 22 ёшгача бўлган даврда унинг тарбиясига сармоя сарфлашга катта эътибор берилади. Чунки ана шу сармоя жамиятга 15-17 баробар миқдорда фойда келтиради. Бизда эса бу кўрсаткич атиги 4 баробарни ташкил этади. Бинобарин, инсон капиталига эътиборни кучайтиришимиз, бунинг учун барча имкониятларни сафарбар этишимиз шарт” [1]. Инсон капитали шаклланиши муаммосининг долзарблиги қуйидагиларда ўз аксини топади: биринчидан, ҳозирги замон цивилизациялашган жамиятда миллий иқтисодиёт юқори маълумотли ва малакали ишчи кадрларсиз ривожлана олмайди, иккинчидан, келажакнинг асосий хусусиятларидан бири инсон ҳаётига рақамли технологияларнинг кириб келиши ҳисобланади. Бу информацион технологиялар ва телекоммуникациялар соҳасидаги тараққиёт билан белгиланиши билан бирга, аввало, инсон капиталининг юқори даражада ривожланиши билан боғлиқ. Шунингдек, олий касбий таълимнинг юқори даражаси билан белгиланади. 4/2019 (№ 00042) http://iqtisodiyot.tsue.uz 90 “Iqtisodiyot va innovatsiontexnologiyalar” ilmiyelektronjurnali. № 4, iyul-avgust, 2019yil “Чунки жамиятимизда олий маълумотга эга, юксак малакали мутахассислар қанча кўп бўлса, ривожланиш шунча тез ва самарали бўлади” [1]. Буларсиз рақамли иқтисодиётнинг ривожланишини асоси ҳисобланган - янги ва такомиллашган компьютер дастурларни, шунингдек алоҳида компаниялар, тармоқлар ва мамлакат миқёсида, яъни микро ва макродаражада янги юқори технологияларни ўзлаштириб ёки яратиб бўлмайди. Бугун дунё янги технологик инқилоб даврига кирди. Иқтисодиётнинг барча жабҳаларида, ҳусусан банкларда, савдо ва хизмат кўрсатиш соҳаларига янги технологиялар кириб келди. Биз бундай тезликда ўзгараётган дунёга тайёрмизми? Таълим тизимимиз, корхоналаримиз, иқтисодиётимиз модели бундай ўзгаришлардан ортда қолмоқда ва бу миллий иқтисодиётимиз учун таҳдид ҳисобланади. Шу ўринда “...Ўн йиллардан сўнг касбларнинг 13 фоизи йўқолиб кетиши”ни [2] ҳам эътибордан четда қолдирмаслик керак. Юқоридагилардан келиб чиқиб, миллий иқтисодиётимизни янги воқеликка самарали кириб келиши ва келажакда унинг ривожланиши асосларини таъминлаш учун ҳозирда инсон капитали ва унинг ривожланиши муаммоларини миллий иқтисодиёт даражасида ечиш зарур. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Т. Шульц, Г. Беккер, П. Друккер ва бошқалар ўз назарияларида инсон капиталининг асосий кўрсаткичи сифатида инсоннинг билим ва интеллектини кўрсатишади. Хусусан, Т. Шульц инсонни унинг қобилияти, таълим орқали олган билими нуқтаи назаридан кўриб чиқади, яъни ҳар бир маълумотли инсон муайян даромад олиш имкониятига эга бўлган фаолиятида фойдаланиши мумкин бўлган манбага эга ҳисобланади. Хусусан, у шундай ёзади: “Агар таълим иқтисодиёт учун муҳим бўлган ишлаб чиқаришга таъсир этса, бу капитал шакли ҳисобланади” [3]. Г. Беккер инсон капитали назариясини инвестициялар нуқтаи назаридан ривожлантирди. Унинг назариясига кўра, инсон капитали – бу “ҳар бир кишининг билим, кўникма ва мотивацияси заҳирасидир. Таълим, касбий тажриба тўплаш, соғлиқни сақлаш, географик ҳаракатчанлик, даромад ва нархлар тўғрисида маълумот излаш эса унга қилинган инвестициялар бўлиши мумкин” [4]. П. Друкер эса шундай ёзади: “Ривожланган мамлакатларнинг рақобатдаги бирдан-бир устунлиги малакали ишчи кучи ресурслари бўлиб қолмоқда. Ишлаб чиқаришда банд бўлган малакасиз ишчилардан малакали ишчиларнинг фарқи шундаки, улар ишлаб чиқариш воситаларига эгалик қиладилар: улар билимларни ўзлари билан олиб юрувчилар ҳисобланадилар” [5]. Инсон капитали назарияси рус олимлари А. Добрынин, С. Дятлов, С. Курганский асарларида ҳам ўз аксини топган. Улар инсон капиталини “ижтимоий такрор ишлаб чиқаришнинг у ёки бу соҳасида мақсадли фойдаланиладиган, ишлаб чиқариш самарадорлиги ва меҳнат унумдорлигининг ўсишига кўмаклашадиган, шунингдек инсоннинг иш ҳақи (даромади) ўсишига таъсир кўрсатадиган инвестициялар ва инсон томонидан жамғарилган соғлиқ, билим, кўникма, қобилиятлар, мотивацияларнинг муайян захираси натижасида шаклланган капитал” [6] сифатида кўриб чиқишган. Инновация ва билимга асосланган иқтисодий ривожланиш назарияси 1926 йилда Йозеф Алоис Шумпетер томонидан ишлаб чиқилган эди. У ўзининг “Иқтисодий 4/2019 (№ 00042) http://iqtisodiyot.tsue.uz 91 “Iqtisodiyot va innovatsiontexnologiyalar” ilmiyelektronjurnali. № 4, iyul-avgust, 2019yil ривожланиш назарияси” номли асарида “иқтисодий ўсиш” ва “иқти