ЎЗБЕКИСТОН ИҚТИСОДИЁТИГА ХОРИЖИЙ КРЕДИТ ЛИНИЯЛАРИНИ ЖАЛБ ҚИЛИШ АМАЛИЁТИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЙЎЛЛАРИ

Аннотация

Foreign credit lines are a form of attracting loans from foreign banks and international financial institutions to the national economy, which is widely used in world practice. Therefore, expanding the scale of attracting foreign credit lines and ensuring the efficiency of using attracted loans is of great practical importance in the development of the national economy. The article develops scientific proposals aimed at improving the practice of attracting foreign credit lines in the economy of Uzbekistan. Keywords: loan, line of credit, international loan, forfeiting, interest rate, reserve, collateral. КИРИШ Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ-60-сонли Фармони билан тасдиқланган 2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегиясида мамлакатда инвестиция муҳитини янада яхшилаш ва унинг жозибадорлигини ошириш, келгуси беш йилда 120 миллиард АҚШ доллари, жумладан 70 миллиард доллар хорижий инвестицияларни жалб этиш чораларини кўриш ва республиканинг экспорт салоҳиятини ошириш орқали 2026 йилда республика экспорт ҳажмларини 30 миллиард АҚШ долларига етказиш миллий иқтисодиётни жадал ривожлантириш ва юқори ўсиш суръатларини таъминлашнинг устувор йўналишлари сифатида эътироф этилган [1]. Бу эса, ўз навбатида инвестицияларни ва экспорт-импорт операцияларини молиялаштиришнинг муҳим шаклларидан бири бўлган хорижий кредитлинияларини жалб қилиш кўламини кенгайтириш ва жалб қилинган кредитлардан самарали фойдаланишни таъминлаш заруриятини юзага келтиради. “RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNA LI | 7-SON WWW.INFOCOM.UZ 758 MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT АДАБИЁТЛАР ТАХЛИЛИ A. Майекнинг фикрига кўра, қайта тикланадиган кредит линияси кредит рискини бошқариш самарадорлигини ошириш имконини беради [2]. Ҳақиқатдан ҳам, қайта тикланадиган кредит линиясида кредит шартномасининг шарти бузилганда бутун шартнома муддати мобайнида кредит линиясини вақтинчалик ёпиб қўйиш имконияти банкда мавжуд бўлади. С.Евдокимованинг фикрича, кредит линиясининг муҳим хусусиятлари бўлиб, кредит олувчининг шу банкнинг мижози бўлиши, унинг асосий жорий ҳисобрақамини ушбу банкда очилган бўлиши ҳисобланади. Бундан ташқари, кредит линияси орқали кредитлаш мижознинг пул оқимини тезкор кузатиш имконини беради [3]. Н.Самиеванинг хулосасига кўра, кредит линиясининг турли шаклларидан (қайта тикланадиган, қайта тикланмайдиган, лимитли) фойдаланишнинг зарурлиги бизнеснинг турли вакилларини иш фаолиятини бир-биридан фарқ қилувчи хусусиятларга эга эканлиги билан изоҳланади. Банклар ўзларининг кредит маҳсулотларини яратаётганда бизнеснинг мавсумий турларига, пул оқимини тақсимоти нотекис бўлган бизнес фаолиятига алоҳида эътибор қаратишади [4]. Н.Хмелевскаянинг фикрига кўра, халқаро молия институтларининг фаолиятида қўлланилаётган Фавқулодда кредит линияси (Contingent Credit Line) қуйидаги хусусиятларга эга: - ташқи савдо балансидаги номутаносибликни тартибга солиш воситаси ҳисобланади; - глобал молиявий қийинчииклар даврида барқарорликни таъминлашга хизмат қилади; - капиталнинг узоқ муддатли ҳаракати билан боғлиқ бўлган инқирозларни бартараф этиш учун шароит яратади; - кредит линияси доирасида кредит ажратилаётган пайтда ўша мамлакатнинг ҳукуматида ўрта муддатли тўловларни амалга оширишда муаммо бўлмаслиги керак; - ХВФнинг Директорлар кенгаши мамлакатнинг иқтисодий ривожланиши бўйича ижобий хулоса берган бўлиши керак [5]. Б.Пулатовнинг хулосасига кўра, хорижий кредит линиялари қуйидаги афзалликларга эга: - кредит линияси кредитлаш лимити суммасига очилади ва шу туфайли мижоз ҳар сафар кредит сўраб банкка мурожаат қилиш заруриятидан халос бўлади; WWW.INFOCOM.UZ “RAQAMLI IQT ISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT 759 - мижоз кредитлашлимитининг фақат ишлатилган қисми учун фоиз тўлайди; - кредит берувчи кредитни мақсадли ишлатилишини назорат қилиш имкониятига эга бўлади [6]. И.Алимардонов ўзининг диссертацион тадқиқоти натижаларига асосланган ҳолда хулоса қиладики, “кичик бизнес субъектларининг инвестицион харажатларини кредитлаш амалиётида ечимини кутаётган муаммолардан яна бири - бу хорижий кредит линиялари орқали жалб этилаётган инвестицион кредитлар баҳосининг юқори эканлигидир. Шунингдек, дебитор қарздорликнинг айланиш коэффициентининг паст бўлиши кичик бизнес субъектларининг ликвидлилиги ва молиявий ҳолатига нисбатан салбий таъсирни юзага келтиради” [7]. Ж.Исаковнинг хулосасига кўра, “ҳозирги даврда барқарор пул оқимига эга бўлган хизмат кўрсатиш соҳаси субъектларини алоҳида мижозлар гуруҳи сифатида танлаб олиб, уларни таъминотсиз кредит линияси ва факторинг орқали кредитлаш амалиёти мавжуд эмас. Бу эса, мазкур соҳа субъектларини кредитлаш ҳажмини оширишга тўсқинлик қилади. Бунинг устига, кредит таъминотини расмийлаштириш кредит олувчини кредитлаш билан боғлиқ бўлган харажатларини оширади” [8]. МЕТОДОЛОГИЯ Мавзуни илмий ўрганиш, мантиқийлик, таҳлил ва тадқиқ этиш жараёнида тизимли таҳлил, статистик таҳлиллардан фойдаланилди. МУХОКАМА ВА НАТИЖАЛАР Хорижий кредит линияла