ZAMONAVIY DAVRDA BAXSHICHILIK AN'ANALARINING SAQLANISHI VA RIVOJI

Аннотация

This article discusses the issues of interaction and harmony between the musical cultures of different peoples. Music is a common cultural heritage of mankind, a means of strengthening friendship, solidarity and cultural exchange between peoples. The article analyzes the interaction of Eastern and Western music, national musical traditions in the process of globalization, as well as the harmony that has arisen through international musical projects with examples. Keywords: musical culture, harmony, interethnic interaction, intercultural dialogue, globalization, folklore, national heritage. Musiqa insoniyat tarixida eng qadimiy va universal madaniy ko‘rinishlardan biridir. Har bir xalqning musiqasi uning hayot tarzi, dunyoqarashi va ruhiyatining ifodasidir. Shu bilan birga, xalqlararo madaniy aloqalar, savdo-sotiq, urushlar, migratsiya, diplomatik munosabatlar orqali musiqiy meroslar bir-biriga ta’sir etib kelgan. Bugungi globallashuv davrida bu ta’sir yanada kuchaygan, musiqa xalqlarni yaqinlashtirish vositasiga aylangan. Metodologiya Maqolani tayyorlashda tarixiy-madaniy tahlil, komparativ metod (solishtirma yondashuv), hamda kontent-tahlil usullaridan foydalanildi. Turli xalqlarning musiqa namunalaridagi 295 Iyun, 2025-Yil o‘xshashliklar va o‘zaro ta’sirlar musiqashunoslik, etnomuzikologiya va madaniyatshunoslik manbalari asosida o‘rganildi. Natijalar 1. Tarixiy ta’sirlar Sharq va G‘arb o‘rtasida o‘rta asrlardan buyon musiqa orqali madaniy almashinuv bo‘lgan. Masalan, fors va arab musiqasi Yevropa musiqa tizimlariga o‘z ta’sirini o‘tkazgan. O‘z navbatida, Renessans davrida Yevropa musiqasi Sharqdagi zodagonlar saroylarida ijro etilgan. O‘zbekiston hududida ijod qilgan Alisher Navoiy va Zahiriddin Bobur saroylarida ham hind va fors musiqasi elementlari mavjud bo‘lgan. 2. Folklor uyg‘unligi Ko‘pgina xalqlarning xalq qo‘shiqlari ritm, kuy va ifoda vositalarida o‘xshashliklarga ega. Masalan, turkiy xalqlarning epik qo‘shiqlari (qirg‘izlarning “Manas” dostoni, ozarbayjonlarning “Ashug” madaniyati) o‘zaro uyg‘unlikda shakllangan. Slavyan, Bolqon va Kavkaz xalqlari musiqasi esa ko‘p ovozlilik va raqs ritmlari orqali o‘zaro ta’sirlashgan. 3. Globalizatsiya va musiqiy sintez 20-21-asrda turli musiqiy yo‘nalishlar bir-biriga yaqinlashdi. Masalan, “World Music” yo‘nalishida afrika, osiyo va yevropa musiqiy an’analari zamonaviy elektron va jazz bilan uyg‘unlashgan. Yo-Yo Ma 1 (xitoy-amerikalik violonchelchi) boshchiligidagi “Silk Road Ensemble” ansambli Sharq-G‘arb musiqasini uyg‘unlashtirish orqali mashhurlikka erishdi. 4. O‘zbek musiqasi misolida O‘zbek xalq musiqasi arab, fors, turk va rus musiqasi bilan o‘zaro ta’sirda rivojlangan. “Shashmaqom” san’ati Markaziy Osiyo va Eron an’analarining sintezidir. Zamonaviy estrada yo‘nalishlarida esa g‘arb uslublari bilan milliy kuylar uyg‘unlashmoqda (masalan, Yulduz Usmonova, Sevara Nazarxon ijodida). Muhokama Musiqaning xalqlar madaniyatini uyg‘unlashtiruvchi kuchga egaligi bugungi globallashuv sharoitida yana-da yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Musiqa – bu faqat san’at emas, balki insoniyat madaniyatini birlashtiruvchi, ijtimoiy aloqalarni mustahkamlovchi vositadir. Xususan, har bir xalqning musiqiy an’analari boshqa madaniyatlar bilan to‘qnash kelganida, o‘zaro sintez jarayoni ro‘y beradi. Bu sintez ikki tomonlama boyish va o‘zaro tushunishni ta’minlaydi.Musiqadagi uyg‘unlik har doim bir xil yo‘sinda bo‘lmaydi – u ijobiy madaniy almashinuvni ham, ayrim hollarda madaniy assimilyatsiyani ham anglatishi mumkin. Shu nuqtayi nazardan, globalizatsiya jarayonida milliy musiqaning o‘zligini saqlab qolish muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, kuchli axborot oqimlari va texnologiyalar sababli ommaviy g‘arbiy musiqa ko‘plab hududlarda mahalliy musiqiy madaniyatlarni siqib chiqarishga harakat qilmoqda. Bu esa madaniy xilma-xillikka tahdid tug‘diradi.Ammo bu jarayonga faqat xavf sifatida emas, imkoniyat sifatida ham qarash lozim. Global platformalar (YouTube, Spotify, Apple Music) orqali endilikda turli xalqlarning milliy musiqasi butun dunyo auditoriyasiga taqdim etilmoqda. Misol uchun, O‘zbekiston, Koreya, Nigeriya, Hindiston, Kolumbiya kabi mamlakatlarning mahalliy musiqasi endilikda global e’tiborni tortmoqda. Bu esa madaniy diplomatiya va “yumshoq kuch” vositasi sifatida musiqaning rolini 1 www.silkroad.org 296 Iyun, 2025-Yil oshirmoqda.Bundan tashqari, xalqaro musiqa festivallari, xalqaro konservatoriyalar va musiqiy almashinuv dasturlari musiqiy uyg‘unlik va o‘zaro hurmatni mustahkamlovchi amaliy maydonlarga aylangan. Masalan, “Sharq Taronalari”2 festivali orqali turli mamlakatlarning folklor jamoalari bir sahnada chiqish qilib, o‘zaro musiqiy madaniyat bilan tanishish imkonini olishmoqda. Bu nafaqat madaniy uyg‘unlikni, balki tinchlik va barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.Biroq, musiqadagi uyg‘unlik har doim ham silliq kechmaydi. Madaniy o‘zlashtirish (cultural appropriation), ya’ni boshqa millat musiqasini tijorat maqsadida o‘zlashtirib yuborish holatlari global sahnada ko‘