Economic security: economic aspects and development funds

Аннотация

A new method of complex retro-forecast analysis of the balance sheet of insurance companies from the point of view of the interests of their investors, based on the Lagrange interpolation formula in the form of functional functions, as well as its theoretical and methodological basis, are proposed. The possibility of practical application of this method is based on examples of a comprehensive analysis of the balance sheets of insurance companies operating in Uzbekistan. Key words: insurance company, its investors and balance sheet, Lagrange interpolation formula in the form of function, complex retro-forecast analysis method. СУҒУРТА КОМПАНИЯЛАРИ ИНВЕСТОРЛАРИ МАНФААТИ ПОЗИЦИЯСИДАН БУХГАЛТЕРИЯ БАЛАНСИНИ КОМПЛЕКС РЕТРОПРОГНОЗ ТАҲЛИЛ ҚИЛИШ МЕТОДИ Шоҳаъзамий Шоҳмансур Шоҳназир ўғли1 Алимов Баходир Батирович2 1Абу Райҳон Беруний номидаги республика Бизнес ва бошқарув олий мактаби, Молия, ҳисоб ва баҳолаш иши кафедраси мудири, и.ф.д., проф. 2Тошкент молия институти, Аудит ва иқтисодий таҳлил кафедраси катта ўқитувчиси Ўзбекистон, 100000, Тошкент шаҳри А.Темур кўчаси, 60A E-mail: bakhodir.alimov.84@bk.ru Аннотация: Суғурта компаниялари инвесторларининг манфаатлари позициясидан функциялар кўринишидаги Лагранж интерполяция формуласига асосланган янги копмплекс ретропрогноз таҳлил методи ва унинг назарий-методологик базиси таклиф қилинган. Ушбу методнинг амалиётда қўлланилиши мумкинлиги Ўзбекистонда фаолият юритаётган суғурта компаниялари бухгалтерия балансларининг комплекс таҳлили мисолларида асослаб берилган. Калит сўзлар: суғурта компанияси, унинг инвестори ва бухгалтерия баланси, функциялар кўринишидаги Лагранж интерполяция формуласи, комплекс ретропрогноз таҳлил методи. 4/2019 (№ 00042) http://iqtisodiyot.tsue.uz 51 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” Ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2019 yil Кириш Ҳанузгача давом этаётган глобал беқарорлик ва рисклар, жаҳон бозорида рақобатнинг кучайиши ва дунё иқтисодиётининг инвестицияларга талаби узлуксиз ошиши шароитида суғурта соҳасининг роли тинмай ошмоқда. Ваҳоланки, молиявий глобаллашув шароитида ижтимоий-иқтисодий ривожланишни таъминловчи инфратузилманинг муҳим таркибий қисми бўлган замонавий суғурта соҳаси: рискларни профилактика қилиш ва пасайтиришнинг самарали механизмларидан бири сифатида намоён бўлади; ижтимоий ишлаб чиқаришнинг бузилган ячейкасини тезда тиклаш учун шароит яратади; мамлакатларда ижтимоий барқарорлик ва бозорларнинг барқарор ривожланишини таъминлайди; суғурта захираларни аккумуляция қилиш ва иқтисодиётнинг барқарор соҳаларига самарали инвестиция қилиш йўли билан иқтисодий ўсишга эришиб молия тизимини мустаҳкамлайди. Юқорида айтилганларнинг Ўзбекистон учун ҳам ўта муҳимлиги Ҳаракатлар стратегияси (Президент Фармони, 2019) билан белгиланади. Чунки айнан Ҳаракатлар стратегиясида иқтисодиётнинг бошқа соҳа ва тармоқлари билан бир қаторда миллий суғурта тизимини ҳам кенг кўламли изчил ислоҳ қилиш назарда тутилганлиги ва бунда Молиявий ҳисоботларнинг халқаро стандартларига (МҲХС)1 ўтиш тақозо этилганлиги суғурта ташкилотлари молиявий ҳолатини улар бухгалтерия баланс кўрсаткичлари ёрдамида комплекс таҳлили ва прогнозлашнинг ахборот таъминоти, назарий-методологик базиси ва фаолият принциплари такомиллаштирилишини талаб етади. Ушбу талабнинг бажарилиши суғурта ташкилотлари таҳлили сифатини ошириш ва бундан манфаатдор бўлувчи суғуртачилар, суғурталовчилар, аудиторлар, суғурта бозорини назорат қилувчи органлар, актуарийлар, рейтинг агентликлари, инвесторлар ва бошқа шахслар томонидан асосли ва ишончли риск-менежмент, инвестицион ва бошқарув қарорлар қабул қилинишига олиб келиши мумкин. Лекин ҳозиргача бизнес субъектлари, жумладан, суғурта компанияларини бухгалтерия баланс кўрсаткичлари ёрдамида комплекс таҳлил ва прогнозлашнинг функциялар кўринишидаги Лагранж интерполяция формуласига асосланган методлари ишлаб чиқилмаган. Келтирилган аргументлар илмий мақоланинг долзарблигини белгилайди. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили. Хорижий адабиётлар таҳлили асосида суғурта ташкилотлари бухгалтерия балансининг таҳлили ва прогнози масалаларига хисса қўшган хорижлик олимлар қаторига, масалан, қуйидагиларни киритиш мумкин: John J. Hampton [4], R.Higgins [5], Benninga Simon [2], Mayes Timothy R. ва Todd M. Shank [7], Jiambalvo James [6], Palepu Krishna G. ва Paul M. Healy [9], Elaine Henry, Steve W. J. Lin ва Ya-wen Yong [3], Sharmila S. [10], Senthil Kumaran [11], Allan Timmermann [1]. Россиядаги суғурта ташкилотлари молявий ҳолати, жумладан, тўлов қобилияти ва барқарорлигини бухгалтерия баланси кўрсаткичлари ёрдамида таҳлил қилиш масалаларига, масалан, Ринчино Т.Ю. [27], Мозолькина О.А. [19], Репина К.В. [28], Лаптева Н.А. ва Лаптев Г.Г. [18], Винникова И.С. [15], Куликов С.В. [17], Жиляков Д.И. ва Зарецкая В.Г. [16], Швецова И.Н. ва Пашкевич М.А. [34], Петрова В.И. [24], Уварова 1 Миллий иқтисодиётнинг деярли барча тармоқларида, жумладан суғурта соҳасида ҳам, МҲХСга ўтиш кузатилмоқда. Чунки Ўзбекистонда МҲХС ёки GAAP бўйича ҳисоботлар тайёрланиши ва улар ас