XAVFLI GIDROMETEOROLOGIK HOSILARNING O’ZGARISHINI BAHOLASH (QORAQALPOG’ISTON RESPUBLIKASI) MISOLIDA

Аннотация

This article analyzes dangerous hydrometeorological phenomena caused by climate change and their dynamics. During thestudy, an increase in average air temperature inthe region, a decrease in precipitation, drought, dust storms, and strong winds were observed. The threats of dangerous phenomena to agriculture, water resources, and the quality of life of the population were also studied. The article provides suggestions and recommendations for adapting to climate change and reducing risks based on an assessment of the current situation. The research results can be of great importance in the formation of a sustainable development strategy for the RepublicofKarakalpakstan. Keywords:climate change, air temperature, hydrometeorological phenomena, precipitation, drought, duststorms, wind Аннотация:В данной статье анализируются опасные гидрометеорологические явления, вызванные изменением климата, и их динамика. В ходе исследования выявлено повышение средних показателей температуры воздуха в регионе, уменьшение количества осадков, засуха, пыльные бури, сильные ветры. Также были изучены угрозы опасных явлений для сельского хозяйства, водных ресурсов и качества жизни населения. В статье представлены предложения и рекомендации по адаптации к изменению климата и снижению рисков на основе оценки текущей ситуации. Результаты исследования могут 28 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 11,issue1,April2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X иметь важное значение при формировании стратегии устойчивого развития Республики Каракалпакстан. Ключевые слова: изменение климата, температура воздуха, гидрометеорологические явления,количество осадков,засуха,пыльныебури,ветер Kirish. Bugungi kunda iqlim o‘zgarishi dunyo miqyosida eng dolzarb ekologik va ijtimoiy- iqtisodiy muammolardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Atmosfera tarkibidagi issiqxona gazlari kontsentratsiyasining ortishi, global haroratning ko‘tarilishi, yog‘ingarchilik tartibining buzilishi va boshqa salbiy jarayonlar nafaqat tabiiy tizimlarga, balki inson faoliyatining barcha sohalariga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, iqlim o‘zgarishi natijasida xavfli gidrometeorologik hodisalarning ko‘payishi va ularning intensivligi oshishi hududlar rivojlanishiga salbiy ta’sir etmoqda. Qoraqalpog‘iston Respublikasi O‘zbekistonning iqlim o‘zgarishidan eng ko‘p zarar ko‘rayotgan mintaqalaridan biridir. Tarixiy va tabiiy omillar, xususan, Orol dengizining qurishi, suv resurslarining kamayishi va yerlarning degradatsiyasi natijasida hududda ekologik holat yomonlashgan. Iqlim o‘zgarishining mintaqaga ta’siri natijasida qurg‘oqchilik, kuchli shamollar, chang-to‘zonlar va boshqa xavfli hodisalar tez-tez ro‘y bermoqda. Bu esa qishloq xo‘jaligi, ichimlik suvi ta’minoti, aholi salomatligi va umumiy yashash sharoitlariga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Dunyo miqyosida olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xavfli gidrometeorologik hodisalar sonining ko‘payishi va intensivligining ortishi bevosita iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq. Biroq har bir hududning tabiiy-geografik sharoiti va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi ushbu hodisalarning namoyon bo‘lish shakli va oqibatlariga sezilarli darajada ta’sir qiladi. Shu nuqtayi nazardan, Qoraqalpog‘iston Respublikasi misolida xavfli gidrometeorologik hodisalarning o‘zgarishini o‘rganish va baholash nafaqat ilmiy ahamiyatga, balkiamaliy ahamiyatga ham ega. Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi — Qoraqalpog‘iston Respublikasida iqlim o‘zgarishi natijasidasodir bo‘layotgan xavfli gidrometeorologik hodisalarni tahlil qilish, ularning soni, intensivligi va geografik tarqalishidagi o‘zgarishlarni aniqlash, shuningdek, bu hodisalarning iqtisodiy va ekologik oqibatlarini baholashdan iborat. Tadqiqot doirasida mavjud ilmiy manbalar, statistik ma’lumotlar, meteorologik kuzatuvlar hamda so‘nggi yillardagi amaliy tajribalar asosida tahlillar olib borildi. Qoraqalpog‘iston Respublikasining geografik joylashuvi, yarim cho‘l va cho‘l iqlim sharoiti, suv resurslariga bog‘liqligi va ekotizimlarning nozikligi uni iqlim o‘zgarishining salbiy oqibatlariga nisbatan juda zaif qiladi. Ayniqsa, Orol dengizi fojeasi hududda ekologik stress holatini kuchaytirdi va o‘z navbatida, tabiiy resurslarning kamayishi, tuproq eroziyasi, o‘simlik va hayvonot dunyosining qisqarishi kabi jiddiy muammolarga olib keldi. Iqlim o‘zgarishining yanada kuchayishi bilan ushbu jarayonlar keskinlashib bormoqda. Xavfli gidrometeorologik hodisalar ichida qurg‘oqchilik va chang-to‘zonlar ayniqsa dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Qurg‘oqchilik natijasida suv resurslari kamaymoqda, dehqonchilik va chorvachilik tarmoqlarida hosildorlik pasaymoqda, bu esa