Особенности развития фондового рынка и перспективные банковские инструменты

Аннотация

This article discusses system of housing construction and reconstruction for young families, the state of its usage and the possibilities of its improvement. It also highlights the specific features of mortgage assessment and mortgage management. It also exposes theoretical and practical proposals for further development of mortgage system. Keywords: Commercial Bank, banking system, mortgage loan, young family, housing, solvency, loan repayment, analysis. Кириш Сўнгги йилларда аҳолини ҳар томонлама шинам ва қулай уй-жойлар билан таъминлаш, уй-жой массивлари атрофидаги инфратузилмаларни обод қилиш юзасидан олиб борилаётган улкан ишлар кишиларнинг кайфияти ва дунёқарашига, уларнинг ҳаёт сифатига кучли таъсир кўрсатмоқда. Бу борада 2017 йилда тасдиқланган ва бажарилишга ўтилган 2017 йил 7 февралдаги “2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича ҳаракатлар стратегиясини амалга оширишга доир ташкилий чора-тадбирлар тўғрисида”ги фармонига биноан 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича ҳаракатлар стратегияси ишлаб чиқилгани яққол мисол бўлиши мумкин [3]. Бугунги кунда мамлакатимизнинг урбанизация даражаси 35,5 фоизни ташкил этади ва ҳозирдан бошлаб зарур чоралар кўрилмаса, ушбу кўрсаткич яқин келажакда пасайиши мумкин. Бу борада фақат пойтахт ва вилоят марказлари бўлган шаҳарларни эмас, аввало, ҳудудларда жойлашган шаҳар ва посёлкаларни комплекс ривожлантириш эътибор марказида туриши керак. Қишлоқ жойларда намунавий уй-жойлар қуриш дастурларидан босқичма- босқич шаҳар ва посёлкаларда кўп қаватли уйлар қуришга ўтишимиз лозим. 1 /2019 (№ 00039) www .iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2019 йил Муҳандислик-коммуникация инфратузилмаси ҳам уй-жойларни қуриш дастурлари билан узвий боғлиқ ҳолда ривожланиши даркор [2]. Мамлакатимиз раҳбари томонидан 2018 йил декабр ойида Олий мажлисга қилинган Мурожатномада Ўзбекистон Марказий банки, Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳри раҳбарларига 2019 йилда турмуш шароити оғир бўлган 1 минг 600 нафар хотин-қизларни имтиёзли кредитлар асосида арзон уй-жойлар билан таъминлаш вазифаси топширилди. Унда тасдиқланишича мамлакатимиз аҳолисининг қарийб ярмини ташкил этадиган ёшлар билан ишлаш масаласи, бундан буён ҳам энг асосий вазифалардан бири бўлиб қолади. Ёшларни тадбиркорликка кенг жалб этиш, уларнинг бандлигини таъминлаш мақсадида “Ёшлар – келажагимиз” жамғармаси фаолиятини янада кенгайтириш зарур. 2019 йилда жамғарма учун 2 триллион сўмдан зиёд маблағ ажратиш ва шу орқали 50 мингдан ортиқ янги иш ўрни яратиш лозим [2]. Лекин, шуни алоҳида таъкидлаш керакки, тижорат банклари томонидан ипотека кредитини ташкил қилиш бўйича, ипотека кредити билан боғлиқ операцияларни бошқаришда заиф, нуксонли жиҳатлар, мамлакат ижтимоий ҳаётида фаол иштирок этиб, алоҳида намуна кўрсатаётган ёш оилаларни танлашда, уй- жойларни тақсимлашнинг шаффофлигини таъминлашда хануз талайгина ўз ечимини кутаётган муаммолар борлигини тасдиқлайди. Юкоридаги ҳолатлар тижорат банклари томонидан ёш оилаларга уй-жой қурилиши учун ипотека кредитларини бериш муаммоларини аниқлаш долзарблигини ва уларни бартараф этиш йўлларини чуқур илмий таҳлил қилишни тақозо этади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Иқтисодий адабиётларда ҳамда амалиётда “ипотека” атамасини бир қанча маъноларда ишлатиш ҳолатлари мавжуд. Мазкур атамага асосан “кўчмас мулк объектларининг гарови” ҳамда “кўчмас мулк таъминоти асосида берилган банк ссудаси бўйича қарздорлик” сифатида таъриф беришган. Жумладан, “Ипотека-бу (грек тилидан таржима килинганда «гаров» деган маънони беради) кўчмас мулк ёки ер гарови остида қарз бериш ҳисобланади” [6]. Ипотека сўзи (грекча-hupoteka-туриш, гаров, буғ, таг қўйилма-деган маъноларни билдиради [9]. Айрим ҳуқуқшунос рус олимлари одатда “ипотека” терминини икки хил тушунтиришга харакат қиладилар. Уларнинг фикрига кўра “ипотека”-бу ҳуқуқий муносабат ва “ипотека” –бу қимматли қоғоздир. “Ипотека” ҳуқуқий муносабат шаклида-бу қўзғалмас мулкни ипотека кредити олиш мақсадида гаровга қўйиш шаклидир. “Ипотека”-қимматли қоғоз шаклида, бу кўчмас мулкни гаров ҳолида ушлаб турувчининг(кредиторнинг) қўлидаги қарз инструменти тушунилади ва у молия бозорида эркин муомала қилиш ҳуқуқига эга бўлади [4]. Бироқ ипотека бу-фақтгина қарздорнинг кредитор олдидаги мажбуриятларини кўчмас мулк гарови асосида таъминлаш усули, яъни кредиторнинг ўз пул маблағларини қарздор томонидан гаровга қўйилган кўчмас мулк қийматидан ундириб олиш ҳуқуқидир [8]. 1 /2019 (№ 00039) www .iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2019 йил Бунда ипотека бу қарздорнинг мулкий таъминоти бўйича мажбурият шакли бўлиб, бунда кўчмас мулк мулкдор(қарздор) ихтиёрида қолади, кредитор эса қарздор томонидан ўз мажбуриятларини бажармаган ҳолдагина ушбу мулкни сотиш ҳисобига ўз қарзини ундириш ҳуқуқини олади деб таъкидланади [7]. Юқоридагилардан