Использование аналитических процедур при аудите финансовой отчетностиИспользование аналитических процедур при аудите финансовой отчетности

Аннотация

The article discusses the use of analytical procedures in the audit of the report on the financial results of the company. The data in the study methods of factor analysis of financial results allow us to correctly assess the financial and economic activities of enterprises, the search for on-farm reserves to increase profits and thereby ensure their stable financial condition. Key words: audit, financial statements, analytical procedures, financial results, internal economic reserves, efficiency, financial condition, comparable analysis, factor analysis. Кириш Республикамизда иқтисодиётни ривожлантириш ва либераллаштириш шароитида иқтисодий ўсиш, макроиқтисодий ва молиявий барқарорликка эришиш асосий вазифалардан бири ҳисобланади. Зеро, Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёев: «Ҳаммамиз яхши тушунамиз, ҳар қандай ислоҳот ва ўзгаришни барқарор иқтисодиётсиз амалга ошириб бўлмайди. Биз ўтган йил давомида бу борада кенг кўламли ишларни бошладик. Лекин миллий иқтисодиётимизни мустаҳкамлаш, юртимизни ривожланган давлатлар қаторига олиб чиқиш учун олдимизда ҳали кўплаб вазифалар турибди» [1] деб таъкидладилар. Бу эса, ўз навбатида хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятини ривожлантириш, самарадорлигини оширишни тақозо этади. Самарадорлик хўжалик субъектлари фаолиятининг молиявий натижаларида ўз ифодасини топади. Молиявий натижалар 2/2019 (№ 00040) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2019 йил корхона фаолиятининг барча томонларини акс эттирувчи кўрсаткич бўлиб, унинг миқдорида маҳсулот ҳажми ва сифати, маҳсулот тури, таннарх даражаси ва бошқа бир қанча омиллар таъсир қилади. Ўз ўрнида молиявий натижа корхонанинг ўз айланма маблағларига, тўлов қобилиятига таъсирини ўтказади. Молиявий натижаларни ифодаловчи кўрсаткич бўлиб фойда ва рентабеллик даражаси ҳисобланади. Ҳозирги даврда фойданинг ўрни ва аҳамияти янада ошиб бормоқда. Чунки у корхона фаолиятини кенгайтириш, техникавий ривожланиш ва модернизация қилишнинг ягона манбаи бўлиб қолмоқда. Молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботни аудиторлик текширувидан ўтказиш, унинг даражасини ошириш имкониятларини аниқлаш корхона фаолиятининг энг асосий вазифаларидан бири бўлиб, уларнинг иқтисодий самарадорлигини ошириш ва молиявий барқарорлигини таъминлашда муҳим омиллардан бири ҳисобланади. Бу эса, ўз навбатида тадқиқотни долзарб мавзуга бағишланганлигидан далолат беради. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Хўжалик субъектларида молиявий натижалар аудити ва таҳлилини такомиллаштириш масалалари республикамиз ва мустақил давлатлар ҳамдўстлиги иқтисодчи олимларининг илмий ишларида кенг кўламда ўрганиб чиқилган. Мазкур тадқиқотларда молиявий натижалар аудити ва таҳлилининг умумметодологик асосларига таянган ҳолда айрим муаммолар, ташкилий жиҳатлари тадқиқ қилинган. Хусусан, М.М.Тўлахўжаева [9], Ш.И.Илхомов [7], Г.В.Савицкая [5] , А.Д.Шеремет [11], Т.Ш.Шоғиёсов [8], М.Қ.Пардаев ва Б.А.Хасанов [6] ва Шoaлимoв A.X.,Илxoмoв Ш.И., Тoжибoeвa Ш.A [4]томонидан айнан олинган корхонанинг молиявий натижалари аудити ва таҳлили етарли даражада ёритилмаган. Зеро, бу кўрсаткичларни корхоналар молиявий ҳолатига баҳо беришдаги аҳамияти, муҳимлигидан келиб чиқиб, уларни алоҳида ўрганиш ва тавсифлаш лозим. Тадқиқотлар кўрсатишича, молиявий натижаларнинг назарий муаммолари масаланинг бир томони бўлса, иккинчи томони унинг амалий жиҳатдан турли соҳаларга мос келиши ҳисобланади. Шу боисдан ҳам хўжалик субъектларида молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботни аудиторлик текширувидан ўтказишда таҳлил усулларидан фойдаланиш бўйича тадқиқотлар олиб бориш долзарб илмий-амалий аҳамиятга эга бўлган мавзу ҳисобланади. Тадқиқот методологияси Тадқиқот ишида гуруҳлаш, таққослаш, анализ, синтез, индукция, дедукция, горизонтал, вертикал ва омилли таҳлил усуллари қўлланилган. Хусусан, таққослаш усули корхона фаолиятини таҳлил қилишнинг энг асосий усули бўлиб, ундан молиявий натижалар таҳлилида ҳам фойдаланилади. Чунки таққослаш асосида баҳолаш учун қўлланиладиган ҳар бир кўрсаткич, ҳар бир рақам, назорат ва прогноз худди шундай кўрсаткич билан таққослагандагина аҳамиятли ҳисобланади. Таққослаш натижасида молиявий натижалар бўйича бизнес режанинг бажарилиши даражаси ва сифати, ўзгариши, салмоғи, ўсиш суръати аниқланади, молиявий натижаларни тизимли назорат қилиш ва ҳар томонлама баҳолаш имкони бўлади. Гуруҳлаш айниқса молиявий натижалар аудити ва таҳлилида кенг қўлланиладиган усул ҳисобланади. Чунки молиявий натижалар таркибини гуруҳлаш асосида уларнинг хусусиятлари, асосий жиҳатларини эътиборга олинган ҳолда таҳлил қилиш аудиторлик текширувлари сифатини ошишига имкон беради. Молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот аудитида таҳлилий амалларни қўллашда диалектик билиш усуллари - анализ ва синтездан фойдаланилади. Мазкур 2/2019 (№ 00040) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2019 йил усуллар молиявий натижалар таркибини таҳлил қилишда, таҳлил натижаларини умумлаштиришда қўлланилади. Анализ