Факторы, влияющие на чистые активы взаимных фондов

Аннотация

In the article have been examined the scientific and theoretical aspects of the investment fund and was analyzed the dynamics of the stock assets of the world investment. In addition, the levels of factors influencing the net assets of the investment fund were determined and the corresponding conclusions were drawn up. Keywords: investment fund, cash, asset, investor, share, factor. Кириш Маълумки, инвестиция фондлари фаолиятининг мақсади – фойда олиш мақсадида, юридик ва жисмоний шахсларнинг бўш пул маблағларини жалб қилиш ҳамда уларни қимматли коғозларга, бошқа инвестиция активларига, шунингдек, банк ҳисобварақларига ва омонатларига жойлаштиришдан иборатдир. Ривожланган давлатлар амалиётига кўра, инвестиция фондларининг тараққиёти молия бозорини ривожланишига ва шу асосда мамлакат иқтисодий ўсишига сезиларли даражада таъсир кўрсатади. Шу сабабли, мамлакатимизда ҳам инвестиция фондлари фаолиятини ривожлантириш мақсадида, 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясида [1], аҳолининг бўш пул маблағларини иқтисодиётнинг реал секторига жалб қилиш мақсадида корхоналар томонидан чиқарилган қимматли қоғозларни сотиб олишни рағбатлантириш, хусусан, жисмоний шахсларнинг қимматли қоғозларни сотиб олишга йўналтирилган маблағларини даромад солиғидан озод этиш чора-тадбирларини ишлаб чиқиш, вазифаси қўйилган. Шунингдек, 2019 йилда мамлакатимизни ривожлантиришнинг энг муҳим устувор вазифалари тўғрисидаги Ўзбекистон Республикаси Президентининг Парламентга Мурожаатномасида мамлакатимизда молия бозорлари, жумладан, фонд бозорини ривожлантириш янги иқтисодий шароитда асосий мақсадларимиздан 2/2019 (№ 00040) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2019 йил бири бўлиши кераклиги белгилаб берилди [2]. Ҳозирги кунда мамлакатимиз инвестиция фондларини ривожлантиришга тўсқинлик қилаётган бир қатор муаммолар мавжуд, жумладан, қимматли қоғозлар бозорида инвестиция фондлари сонининг камлиги, инвестиция фондлари фаолиятини тартибга солиш бўйича меъёрий-ҳуқуқий асосларнинг такомиллашмаганлиги, мамлакатимизда фаолият юритаётган акциядорлик жамиятлари устав фондига қўйилган талабларни юқорилиги, инвестиция фондларининг акциялар сони ва соф активлари миқдори камлиги шулар жумласидандир. Юқоридаги муаммоларни бартараф этиш, мамлакатимизда инвестиция фондларини молия бозорида фаол иштирокини таъминлаш, уларни ривожлантириш учун шарт-шароитлар яратиш ва қўллаб-қувватлаш бугунги кунда долзарб аҳамият касб этади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Иқтисодий адабиётларда инвестиция фондлари, унинг иқтисодиётдаги аҳамияти ва ривожланиш тенденцияларига оид бир қатор илмий-тадқиқот ишлари олиб борилган. Айрим иқтисодчи олимларнинг тадқиқотларига кўра, инвестиция фондлари – бу инвестициялар ҳақида энг яхши билимга эга бўлган ва истеъдодли, йирик инвесторлар билан тўлган, профессионал инвестициялар бозорида оқилона нархларда иштирок этиш имкониятидир. Бунда инвестициялаш жараёнидан қониқиш ҳосил қилиш ва қизиқарли бўлиши учун иштирокчилар жиддий иш қилаётганини ҳис қилишлари лозим [3]. Россиялик иқтисодчи олим, профессор Е.А. Абрамов инвесторлар учун ўзаро фондларнинг асосий фойдали жиҳатларини қуйидагича ифодалайди [4]: - инвестиция портфели бошқарувини профессионалларга ўтказиш ва рискни ҳисобга олган ҳолда даромадни камайтирмасдан шахсий вақтни тежаш; - инвестиция портфелининг даромадлилик ва риск даражасини яхшилаш имконини берувчи, инвестицияларни диверсификация қилиш самарадорлигига эришиш имконияти; - инвестиция активлари доирасини кенгайтириш мақсадида, кичик хусусий инвесторлар маблағларини тежаш; - бизнес масштаби самарасини ҳисобга олиб, инвестор томонидан тўланадиган харажатларни (биржа ва брокерлик комиссиялари, таҳлилий харажатлар ва бошқалар) тежаш; -акциядорлар (пайчилар)нинг манфаатларини инвестицион бошқарувчилар, депозитарийлар ва бошқа молиявий воситачиларнинг адолатсиз ҳаракатларидан ҳимоя қилиш учун самарали воситалар мавжудлиги. Шунингдек, муаллиф инвестиция фондларини ривожлантиришга таъсир қиладиган омилларни регрессия моделини тузиб, қуйидаги гуруҳларга бўлади [4]: - уй хўжалиги фаровонлиги ва унинг мамлакат ялпи миллий маҳсулотдаги улушини ошириш чоралари. Уй хўжаликларининг даромадлари қанчалик кам бўлса, уларнинг фондларга инвестициялаш имконияти камаяди. Иқтисодиёти ривожланаётган давлатларнинг муаммолари шундаки, йил давомида яратилган ялпи маҳсулот тақсимланганда асосий даромад давлат бюджети шаклида ва олтин-валюта захиралари ҳамда йирик давлат компаниялари томонидан тўпланади; 2/2019 (№ 00040) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2019 йил - мамлакатдаги қимматли қоғозлар ва кўчмас мулк бозорларидаги капиталлашув ва ликвидлиликнинг ўсиши. Молиявий активлар ва кўчмас мулкнинг қийматини ошиши ўз портфели қийматининг пасайиши ва янги иштирокчилар маблағларининг оқими ҳисобига инвестицион фондларнинг ўсишини таъминлайди. Акти