Финансовая грамотность населения: содержание, значение и основные аспекты

Аннотация

This article describes the economic content of financial literacy of the population, and it substantiates its role and importance in ensuring the socio-economic development of the country at the present stage. Keywords: financial literacy, economic policy, economic education, financial services, human well-being and quality of life, knowledge, skills and values. Кириш Иқтисодиётнинг барқарор ва мутаносиб ривожланиши, аҳоли турмуш даражаси ва фаровонлигининг ошиши кўп жиҳатдан фуқароларнинг иқтисодий ҳодиса ва жараёнларга онгли равишда муносабатда бўлиши, иқтисодий тафаккур ва кўникмаларнинг ривожланишига боғлиқ. Чунки, фуқаролар қанчалик юқори иқтисодий фаоллик ва молиявий саводхонликка эга бўлса, уларнинг иқтисодий фаолияти, ҳаётнинг турли жабҳаларида қабул қилаётган қарорлари шу даражада самарали бўлади. Айниқса, молиявий саводхонлик мамлакатдаги ишбилармонлик муҳитининг ривожланишига, тадбиркорлик фаолиятининг кенгайишига қулай имкон яратади. Шу ўринда Президентимиз Ш.Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномасида “Ҳақиқатан ҳам, биз фақат фаол тадбиркорлик, тинимсиз меҳнат ва интилиш орқали тараққиётга, фаровон ҳаётга эриша оламиз” [1] дея таъкидлаши аҳоли орасида тадбиркорлик фаолиятини кенг тарғиб этиш, ҳар бир фуқаронинг бу борадаги имкониятларидан тўлиқ фойдаланиш зарурлигини кўрсатади. Мамлакатимизда кейинги йилларда амалга оширилаётган ижтимоий-иқтисодий ислоҳотлар натижасида бозор муносабатларининг шаклланиш жараёнлари янада жадалроқ тус олмоқда, иқтисодий ҳодиса ва жараёнларни тартибга солишда бозор механизмларидан фойдаланиш салмоғи сезиларли равишда ортиб бормоқда. Иқтисодий ресурслардан фойдаланиш, янги иш ўринларини яратиш, ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш каби муҳим жиҳатларга кўпроқ моддий манфаатдорлик, рағбатлантириш, иқтисодий дастакларни ишга тушириш орқали ёндошилмоқда. 1/2019 (№ 00039) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2019 йил Буларнинг барчаси эса иқтисодиётимизнинг демократик бозор тамойиллари асосида қайта таркиб топишига замин бўлмоқда. Бироқ, шу ўринда таъкидлаш лозимки, иқтисодиётда самарали ва демократик бозор тамойилларини тўлиқ таркиб топиши фуқароларнинг иқтисодий билим ва малакалари, кўникмалари даражасига, уларнинг иқтисодий маданиятига ҳам боғлиқ. Иқтисодий маданиятнинг етарли даражада шаклланиши ва самарали амал қилиши эса ҳар бир шахснинг молиявий саводхонлик даражасини тақозо этади. Шунга кўра, ҳозирда жаҳоннинг аксарият мамлакатларида аҳолининг молиявий саводхонлигини ошириш масаласи долзарб аҳамият касб этмоқда. Бизнинг мамлакатимизда ҳам аҳоли молиявий саводхонлигини таъминлаш ва ошириш муҳим бўлиб, бу борадаги тизимли чора-тадбирларни белгилаш аваало мазкур масаланинг иқтисодий мазмуни ва иқтисодий тараққиётни таъминлашдаги ўрнини кўриб чиқишни тақозо этади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Молиявий саводхонлик ва уни таъминлаш масалаларига хорижий олим ва мутахассислар томонидан кенг эътибор қаратиб келинмоқда. Аввало, мазкур тушунча таърифига тўхталиб ўтиладиган бўлса, ижтимоий луғат ва талқинларда унга қуйидагича ёндошилган: “Молиявий саводхонлик – бу инсон молиявий хулқ-атвори соҳасидаги унинг фаровонлигини яхшилаш ва ҳаёт сифатини оширишга олиб келувчи билим, кўникма ва қадриятлар мажмуи; ҳаётдаги воқеалар ва иқтисодий шарт-шароитлардаги ўзгаришларни ҳисобга олган ҳолда қисқа муддатли қарорлар ва узоқ муддатли молиявий режалаштириш орқали шахсий молияни бошқаришдаги қобилият ва қатъийликни, асосий молиявий тушунчаларни англаб етишни ифодаловчи даража” [2]. А.Судакованинг таъкидлашича “Ҳозирги вақтда молиявий саводхонлик тушунчаси молиявий маълумот, компетентлик, хабардорлик ва бошқа атамалар билан узвий боғлиқ. Молиявий саводхонликнинг кўрсатиб ўтилган тушунчалар билан асосий фарқи унга тегишли бўлган асосий элементларнинг татбиқ этилиш кенглиги ва баён этилишининг чуқурлигида намоён бўлади. ...Шахснинг молиявий саводхонлиги тушунчасини ўз фаровонлигини ошириш учун молиявий жиҳатдан асосланган қарорлар қабул қилиш имконини берувчи компетенциялар йиғиндиси сифатида талқин этиш мумкин. Айни вақтда у устун равишда молиявий ва вақт бўйича йўқотишларни энг кам даражага туширишга имкон яратади” [3]. Мазкур тушунчалар О.Кузина томонидан нисбатан батафсил ва етарли даражада тушунарли ҳолда баён этилган [4]. Шунингдек, С.Хастон томонидан молиявий саводхонликка тегишли 52 та маълумотлар базасида тўпланган 71 та таҳлил асосида айрим дастлабки таърифлар белгилаб берилган [5]. Иқтисодий ҳамкорлик ва ривожланиш ташкилоти (ИҲРТ) ҳужжатларида молиявий саводхонликка қуйидагича расмий таъриф берилган: “Молиявий саводхонлик – бу шахсий молиявий фаровонликка эришиш учун асосли молиявий қарорлар қабул қилиш имконини берувчи хабардорлик, билим, кўникма, қадриятлар (ҳаётий йўналишлар) ва хулқ-атвор каби элементларнинг мажмуи” [6]. Е.Гарцуеванинг таъкидлашича, молиявий саводхонлик “инсоннинг ижтимоий такрор ишлаб чиқаришда инвестор сифатида онгли иштирок эта олиш қобилияти бўлиб, у молиявий дастакларни танлашга