Усовершенствование расчета валового внутреннего продукта затратным методом

Аннотация

This article analyzes the theoretical and methodological basis for calculating the cost of gross domestic product. Also features of the calculation of gross domestic product (GDP), recommendations and recommendations for its improvement. Keywords: system of national accounts, gross domestic product, state institutions, household, net exports, classification, assessment, statistical analysis. Кириш ЯИМни ҳисоблашнинг ўзига хос хусусиятларига ўтишдан олдин унга таъриф бериш муҳим саналади.Демак, ЯИМ макроиқтисодий кўрсаткичларнинг энг асосийларидан бири бўлиб, оддий тилда айтганда мамлакатнинг иқтисодий ривожланиш даражасини мутлақ миқдорларда ифодалайди1. Ушбу кўрсаткичнингасосий мазмуни бевосита мамлакат ҳудудида ишлаб чиқарилган ва фойдаланилган (истеъмол қилинган) барча якуний товарлар ва хизматларнингбозор нархларидаги қиймати билан аниқланади. Шуни таъкидлаш лозимки, ҳисоб-китобларда фақат якуний (бевосита истеъмол учун мўлжалланган) маҳсулот ва хизматлар эътиборга олинади, мазкур маҳсулотларни ишлаб чиқарган кишиларнинг миллий мансублиги ва фуқаролиги эътиборга олинмайди. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномасида “Жаҳон тажрибасини пухта ўрганиб, халқаро экспертларни жалб этган ҳолда, монетар сиёсатни такомиллаштириш ва нарх-наво барқарорлигини 1 Васильева А.В. Макроэкономическая статистика и национальное счетоводство. Учебник.М.: МЭСИ, 2015 й.- 123-с. 1/2019 (№ 00039) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2019 йил таъминлаш концепциясини ишлаб чиқишимиз зарур. Ўтиш даврида иқтисодиёт соҳасида статистик ҳисоботларни тўғри юритиш ва давлатнинг иқтисодий салоҳиятини аниқ баҳолаш жуда муҳимдир.Шу орқали ялпи ички маҳсулотни холисона баҳолашга эришиш мумкин.Шу мақсадда Бирлашган Миллатлар Ташкилоти (БМТ) ва Халқаро валюта фондининг Миллий ҳисоблар тизимини республикамизда 2020 йил 1 январдан бошлаб тўлиқ жорий этишимиз лозим”2деб таъкидлашлари ялпи ички маҳсулотни ҳисоблашнинг методологик асосларини такомиллаштиришни тақазо этади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, ЯИМ кўрсаткичи мамлакат иқтисодий тараққиётини ўзида намоён қилувчи макроиқтисодий кўрсаткичлардан бири ҳисобланади. Мамлакат иқтисодий аҳволини ўзида акс эттирувчи бу кўрсаткични аниқлаш, ҳисоблаш, таҳлил қилиш муҳим аҳамият касб этади. Тадқиқотчи И.А. Маткаримова “Ялпи ички маҳсулот деб, мазкур мамлакат ҳудудида жойлашган барча корхоналар (резидентлар) томонидан пировард истеъмол учун ишлаб чиқарилган товар ва ҳизматлар қиймати тушунилади. Бу ерда корхоналарни қайси мамлакатга тегишли эканлиги ҳисобга олинмайди” 3 деб таъкидлайди. Бу ўринда МДҲ мамлакатлари Россия Федерацияси, Қозоғистон, Қирғизистон ва Белорус ҳамда бошқа хорижий мамлакатларда ЯИМни ҳисоблаш усуллари ва уларнинг айримларида ЯИМни якуний истеъмол ёки харажатлар бўйича ҳисоблаш услубиятларидаги фарқни ҳисобга олиш муҳим (1-жадвал). 1-жадвал Якуний истеъмолга харажатлар ва ҳақиқий якуний истеъмолга харажатлар орасидаги ўзаро боғлиқлик Якуний истеъмолга харажатлар Ҳақиқий якуний истеъмол Уй хўжаликлари → УХНТТ Индивидуал → Натурал Уй хўжаликлари истеъмол шаклда → Индивидуал → ижтимоий Давлат истеъмол трансфертлар бошқаруви Жамоа → Давлат бошқаруви истеъмоли Манба: Муаллифлар томонидан ишлаб чиқилган Иқтисодчи олимлардан Қ.Қ.Мамбетжанов “ЯИМни харажатлар усули бўйича ҳисоблаганда уй хўжаликлари, давлат ва уй хўжаликларига хизмат кўрсатувчи нотижорат (ижтимоий) ташкилотларнинг пировард истеъмол учун қилган барча харажатлари умумлаштирилади. Бундан ташқари ялпи жамғарма, товар ва хизматларнинг экспорт-импорти қолдиғи ҳам ҳисобга олинишига”4 эътибор қаратади. Бирлашган миллатлар ташкилоти (БМТ)нинг статистика хизмати турли мамлакатларнинг иқтисодий потенциалини Миллий ҳисоблар тизими (МҲТ)да 2 Мирзиёев Ш.М.2019 йилда мамлакатимизни ривожлантиришнинг энг муҳим устувор вазифалари тўғрисидаги Ўзбекистон Республикаси Президентининг Парламентга Мурожаатномаси. 2018 йил 28 декабрь. 3Маткаримова И. А. Ялпи ички маҳсулот ҳажмини бахолаш усуллари (миллий ҳисоблар тизими асосида) // Молодой ученый. — 2017. — №16.2. — С. 16-19. — URL https://moluch.ru/archive/150/42520/ . 4 МамбетжановҚ.Қ.Ялпи ички маҳсулотни харажатлар бўйича ҳисоблаш усулини такомиллаштириш йўллари // Иқтисод ва молия . Тошкент, 2017, 9–б. 1/2019 (№ 00039) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2019 йил таққослаш учун жами ишлаб чиқариш ҳажми кўрсаткичи сифатида ЯИМдан фойдаланишни тавсия этади. Бу ҳолда қуйидаги талабларга амал қилиниши зарур: 1.Қиёсланадиган кўрсаткичлар бир хил календарь даврларига ёки йилларга тегишли бўлиши; 2.ЯИМни ҳисоблаш усули бир хил бўлиши; 3.Таққосланадиган кўрсаткичлар миллий валюталарнинг харид қобилияти паритетини ҳисобга олган ҳолда бир хил пул бирликларида ифодаланиши. ЯИМ кўрсаткичи тўғрисидаги илмий назариялар ва унинг ҳисобланишига доир мулоҳазаларни ўрганган тадқиқотчи Н.И. Рустамов “Я