Особенности внутреннего аудита и оценка его эффективности в хозяйствующих субъектах

Аннотация

In this article the features of internal audit and estimation of efficiency are lighted up in the process of public accountant verifications. Essence and necessity of internal audit are reasonable, and also formed recommendations on perfection of methodological bases of estimation of internal audit on grounds to the international standards Калит сўзлар: ички аудит, ички аудит хизмати, ташқи аудит, ички аудит фyнкциялaри, бyxгaлтерия ҳисoби, мoлиявий ҳисoбoт, хўжалик юритувчи субъект. Кириш Хўжалик юритувчи субъектнинг рақобатбардошлигини ошириш узоқ муддатли истиқболда унинг иқтисодиётини муваффақиятли ривожлантиришнинг муҳим шарти ҳисобланади. Рақобатбардошлик иккита асосий омилдан ҳосил бўлади – капитални қулай шароитларда жалб қилиш ва мавжуд ресурслардан самарали фойдаланиш. Ички аудит хўжалик юритувчи субъект молиявий-хўжалик фаолияти самарадорлигини ошириш имкониятларини аниқлашнинг энг қулай воситаларидан бири бўлиб, у, ўз навбатида, корхонанинг рақобат жиҳатдан устунлигини таъминлаши мумкин. Назария ва амалиётимизда нисбатан янги тушунча ҳисобланган ички аудит Ғарб мамлакатларида ХХ-асрнинг бошида пайдо бўлган ва иккинчи жаҳон урушидан сўнг хўжалик операциялари ҳажмининг ортиши ва компанияларнинг марказлашмаган тизимга ўтишига жавобан ривожланиш учун кучли туртки бўлди. “АҚШ ички аудиторларининг касб ташкилоти 1941 йили Ички аудиторлар институти сифатида ташкил этилган эди. Бу муассаса ўз фаолиятини ички аудиторларнинг умумий касб манфаатлари, уларнинг амалий тажрибасини ўрганиш ва умумлаштириш, касб маҳорати даражасини узлуксиз ошириш дастури, иқтисодий кодекс, касб меъёрлари ва сертификациялаш дастурлари замирига қуради” [1, Б.56]. Яна бир манбада таъкидланишича, “Бундай назорат (ўз-ўзини назорат қилиш) шакли АҚШда ўтган, ХХ - асрнинг 30- йилларида юзага келиб, кейинчалик Ғарбий Европа ва Японияга тарқалган” [2, Б.41]. Бинобарин, “1941 йилда АҚШда ички аудитор касбини ривожлантириш ва оммалаштириш, касбий фаолият стандартларини ишлаб чиқиш вазифасини ўз олдига қўйган ички аудиторлар институти ва ички аудиторлар касбий уюшмаси ташкил этилди. Ҳозирги вақтда мазкур институт 72 минг нафарга яқин аъзога эга бўлиб, 120 та мамлакатда намоён этилган. Умуман олганда эса, жаҳонда ички аудит билан бир миллионга яқин киши у ёки бу даражада шуғулланади” [3]. 1/2019 (№ 00039) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2019 йил Ички аудитни ташкил этиш зарурати нималардан иборат? Ўзбекистон Республикаси Президентининг "Қимматли қоғозлар бозорини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида" 2006 йил 27 сентябрдаги ПҚ-475-сонли қарорига мувофиқ, 2007 йилнинг 1 январидан бошлаб активларининг баланс қиймати 1 млрд. сўмдан кўпроқ бўлган корхоналарда кузатувчи кенгашлар томонидан тайинланадиган ва уларга ҳисобот берадиган ички аудит хизматлари ташкил этилиши белгиланди. Ушбу қарорни амалга татбиқ этиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2006 йил 16 октябрдаги “Устав фондида давлат улуши бўлган корхоналарнинг самарали бошқарилишини ва давлат мулкининг зарур даражада ҳисобга олинишини таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисида” ги 215-сонли қарори эълон қилинди. Ушбу қарорнинг 2-иловаси билан “Корхоналардаги ички аудит хизмати тўғрисида” низом тасдиқланди. Низом активларининг баланс қиймати 1 млрд. сўмдан ортиқ бўлган корхоналарда ички аудитни ташкил этишга қўйиладиган ягона талабларни ҳамда унинг ишини ташкил этишнинг методологик асосларини белгилайди. Ички аудитга бўлган эҳтиёж йирик корхоналарда раҳбарият қуйи бошқарув тузилмасининг кундалик ва умуман корхона фаолиятини назорат қилиш билан шуғулланмаганлигида намоён бўлади. Бинобарин, “Йирик корхоналарда раҳбариятнинг юқори бўғини корхонани кундалик фаолиятини назорати билан шуғулланмайди, бунинг оқибатида энг қуйи бўғиндаги ёки қуйи бўғин менежерларининг ҳисоботларини ҳаққонийлигини тасдиқлаш учун йиғиладиган унинг фаолияти ҳақидаги ахборотга эҳтиёж сезилади” [4, Б.38]. Ички аудит ушбу фаолият ҳақида ахборот беради ва менежерлар ахборотининг тўғрилигини тасдиқлайди. Ички аудит асосан ресурслар йўқотилишининг олдини олиш ва корхона ичида керакли ўзгаришларни амалга ошириш учун зарур. Жаҳонда ички аудитга нисбатан қизиқишнинг ортиб боришига қатор омиллар сабаб бўлади. Биринчидан, ички аудит ҳозирги шароитда фойдаланиш мумкин бўлган, лекин айни пайтда етарлича баҳоланмаган кам сонли ресурслардан бири ҳисобланиб, улардан тўғри фойдаланиш компаниянинг самарадорлигини ошириши мумкин. Иккинчидан, ташқи аудит институти жаҳонда содир бўлаётган молиявий- иқтисодий инқироз, корпоратив тортишув ва жанжаллар, улар оқибатида ҳатто йирик фирмалар ҳам банкротга учраши мумкин бўлган жиддий хатоларга йўл қўйиши мумкин, деб ҳисоблашга асос беради. Учинчидан, компанияда ҳозирда ички аудит унинг ажралмас бўғинларидан бирига айланиб бораётган яхши корпоратив бошқарувнинг йўлга қўйилиши потенциал инвестор ва кредиторлар учун компаниянинг инвестицион жозибадорлигини оширувчи ижобий ҳолат ҳисобланади. Бутун жаҳо