Обеспечение финансовой устойчивости коммерческих организаций

Аннотация

This article deals with the possibilities for maintaining financial sustainability of businesses, the factors influencing them, the characteristics of production activities, the analysis of the financial sustainability of scientists, and the ability to attract financial resources to commercial entities. Key Words: investment attractiveness, solvency, credit, production, financial resources, financial capacity. Кириш Акциядорлик жамиятлари барқарор иқтисодий ҳолатини тавсифловчи кўрсаткичлардан бири унинг молиявий барқарорлиги ҳисобланади. Молиявий барқарорлик акциядорлик жамияти муваффақиятли фаолиятининг асосий кўрсаткичи, истиқболдаги фаолият тараққиётига оид қарорлар қабул қилишнинг асоси ҳисобланади. Қолаверса, тижорат асосида фаолият олиб борувчи субъектларининг инвестицион жозибадорлик, кредит рейтинги ҳамда ҳамкорлар билан мустаҳкам иқтисодий алоқалар учун муҳим кўрсаткич ҳисобланади. Шунинг учун ҳам ривожланган мамлакатларда компаниялар маъмурияти ва молиявий хизмат тизимида молиявий барқарорликни таъминлаш, унга таъсир этувчи ички ва ташқи омилларнинг доимий мониторингига эътибор қаратилади. Молиявий барқарорлик тижорат асосида фаолият олиб борувчи субъектларнинг молиявий натижалари ва ҳолатининг барча жиҳатларини ифодаловчи кўрсаткич ҳисобланишига қарамай, миллий иқтисодиётни саноат тармоғида фаолият юритувчи акциядорлик жамиятларида унинг аҳамиятига жиддий эътибор қаратилмаётир. Айниқса, йирик тижорат асосида фаолият олиб борувчи субъектларида ишлаб чиқариш фаолиятининг хусусиятли жиҳати ҳисобланувчи бирмунча узоқ даврий ишлаб чиқариш ва молиявий цикли, юқори капитал сиғимига 1/2019 (№ 00039) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2019 йил эга ишлаб чиқариш фаолияти ҳамда юқори даражадаги муомала фондларининг мавжудлиги шароитида молиявий барқарорликни бошқаришга етарли эътибор қаратилмаяпти. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Иқтисодий адабиётларда молиявий барқарорликнинг мазмунини ёритишга нисбатан турли ёндашувларни кузатиш мумкин. Уларда молиявий барқарорлик маълум жиҳатлари билан ёритилган бўлса, айримларида бошқа жиҳатлари ёритиб берилган. Молиявий барқарорлик кўп омилли мавжудлик бўлиб, ички моҳиятини ҳар томонлама тўлиқ талқин этиш уни бошқаришга йўналтирилган қарорлар қабул қилиш учун муҳимдир. Ўзбек иқтисодий энциклопедиясида корхоналар молиявий барқарорлигига меъёрдаги такрор ишлаб чиқариш жараёнини таъминловчи, ҳисоб-китобларни ўз вақтида тўлаш ва корхонанинг ижтимоий ҳамда бошқа эҳтиёжлари учун заҳираларни шакллантиришга имконият яратувчи барқарор молиявий ҳолати сифатида таъриф берилади [2]. Ушбу таърифда молиявий барқарорликка молиявий бошқаришнинг натижаси сифатида ёндашилмоқда. Профессор Э.А. Акромов эса, молиявий барқарорликка комплекс кўрсаткич сифатида корхона молиявий ресурсларини шакллантириш ва самарали фойдаланиш жараёнини тавсифлашини эътироф этади [3]. Ушбу тарифда молиявий барқарорлик бир томонлама ёритилган бўлиб, асосий урғу молиявий барқарорликнинг ички намоён бўлишига қаратилган. А.В.Иброхимов ва Н.Ф. Ишонқулов, молиявий барқарорликни таҳлил қилиш корхона молиявий ҳолатини баҳолашнинг муҳим босқичи эканлигини ёритиб берилади [4]. Бунда молиявий барқарорликка молиявий ҳолатни ифодаловчи асосий кўрсаткичлар тизими сифатида баҳо берилмоқда. Профессор М.М. Тулаходжаева эса молиявий барқарорликнинг мазмун моҳияти қўшимча заҳиралар ва молиявий ресурслар манбаларининг шаклланиш жараёни сифатида таъриф бериб ўтади [5]. О. Бобожонов и К. Жуманиёзов эса, молиявий барқарорлик молиявий ҳисобнинг муҳим жиҳати эканлигини таъкидлайди [6]. Молиявий таҳлил соҳасида молиявий барқарорликка берилган таърифларда, яхлит услубий ёндашув мавжуд бўлмаса-да, унинг айрим жиҳатлари ёритиб берилган. Аксарият ҳолатларда молиявий барқарорликни таҳлил қилишда маълум коэффициентлар тизими (тўлов қобилияти, ликвидлилик ва б.) орқали ёндашилган. Лекин, ички ва ташқи омиллар таъсирида ушбу коэффициентларнинг ўзгариш динамикаси кенг ёритиб берилмаган. Ушбу масалада россиялик иқтисодчи Е.В. Гребещникова қуйидагича аниқлик киритади: корхонанинг молиявий барқарорлиги молиялаштириш манбалари таркибида етарли даражадаги хусусий капитал ва ташқи таъсирларга нисбатан молиявий мустақилликни таъминловчи доимий тўлов қобилиятига эга бўлган молиявий ҳолатдир [7]. Ушбу таърифда молиявий барқарорликнинг ташқи намоён бўлиши кенг ёритилган. А.Д. Шеремет ва Е.В. Негашев эса молиявий барқарорлик молиявий ҳолатни тавсифловчи муҳим кўрсаткич эканлигини таъкидлайди [8]. Ушбу фикр молиявий 1/2019 (№ 00039) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2019 йил ҳолат корхонанинг молиявий барқарорлиги даражаси бўйича таснифланишига оид таклифлар тизимини ишлаб чиқишда яққол ёритиб берилган. А.Д.Шереметнинг фикрича, корхона молиявий барқарорлигининг моҳияти ўз заҳираларини унга мувофиқ келувчи молиявий ресурслар билан таъминлаш қобилияти, айланма маблағларни молиялаштиришни хусусий маблағлар ҳисобига м