Научно разные подходы к ресурсосбережению при защите сельскохозяйственных культур от вредителей

Аннотация

Мақолада қишлоқ хўжалигида пахтачиликда зарарли ҳашаротларга қарши биологик кураш усуллари ёритиб берилган. Бу борада ресурстежамкор усуллар, воситалар асосида иш олиб бориш бўйича тавсиялар берилган. Калит сўзлар: қишлоқ хўжалиги, пахта, биологик кураш, хашаротлар, минерал ўғитлар, фермер хўжалиги. Аннотация: В статье описаны методы биологической борьбы с вредными насекомыми при выращивании хлопка в сельском хозяйстве. по этому поводу даны рекомендации по ведению деятельности на основе ресурсосберегающих методов и средств. Ключевые слова: сельское хозяйство, хлопок, биологическая борьба, насекомое, минеральные удобрения, фермерское хозяйство. Absrtact: The article describes methods of biological control of harmful insects when growing cotton in agriculture. In this regard, recommendations on the conduct of activities based on resource-saving methods and means are given. Key words: agriculture, cotton, biological control, insect, mineral fertilizers, farming. Кириш Пахтачиликда зарарли ҳашаротлар ғўза ўсимлигининг ўсиши ва ривожланиши учун зарар етказиши билан биргаликда, етиштириладиган ҳосилнинг сифатини ҳам пасайтириб юборади. Ҳашаротлар билан зарарланган экин майдонларида ҳосилдорликнинг кескин пасайишига сабаб бўлади. Шу билан бирга ҳашарот зарарлаган ҳосил элементларида етилган ҳосилнинг сифатини пасайиши пахтачилик хўжаликларига катта иқтисодий зарар келтиради. Айни пайтда зараркунандага қарши кураш ҳам барча агротехник тадбирлар қатори ресурс тежамкор усуллар, воситалар билан амалга оширилиши лозим. Қишлоқ хўжалиги соҳасида ресурстежамкорлик бугунги кунда ўта долзарб бўлиб, унинг аҳамияти тобора ортиб боради. Чунки сайёрамиздан ўзлаштириш мумкин бўлган, инсоният ихтиёридаги ресурслар миқдори ва сифати пасайиб бориши билан биргаликда, қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариши билан боғлиқ ресурсларга (нефть маҳсулотлари, техникалар, минерал ўғитлар каби) эга бўлиш фермер учун тобора қимматлашиб бормоқда. Шу билан биргаликда моддий-техник ресурслар танқислиги (айниқса сув ресурслари) уларни тежашга бўлган зарурат турли соҳаларда бир қадар бир-биридан фарқ қилса-да, умуман, умумий ўхшашлик жиҳати уларнинг танқислиги ҳисобланади. Юқоридаги ҳолатлар туфайли қишлоқ хўжалигида тежамкорлик масаласининг муҳим иқтисодий масала сифатида аҳамияти ортиб бормоқда. Фермер хўжаликлари доирасида экин майдонларига ишлов бериш шу жумладан, зарарли ҳашаротларга 1/2019 (№ 00039) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2019 йил қарши ишлов бериш борасидаги ресурстежамкорлик тадбирлари қуйидаги ресурслар гуруҳлари доирасида амалга оширилиши тавсия қилинади (расмга қаранг). Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Н.Хушматов, Т.Файзуллаева ҳаммуаллифлигидаги “Харажатларни тежаш режалаштиришга боғлиқ” мақоласида қишлоқ хўжалигида бизнес режа тузиш ва харажатларни тежаш борасида фикр билдирилади [1]. Қ.Бабабеков, М.Хўжамшукуров, Х.Агзамова “Ғўза зараркунандаларига қарши кимёвий усулни қўллашнинг зарарини камайтириш ва биологик усулнинг ролини ошириш омиллари” китобида пахта етиштирувчи хўжаликларга зараркунандаларга қарши курашнинг оптимал усулларини қўллаш ҳақида тавсиялар берилган [2]. Ўсимликларни ҳимоя қилишда айнан биологик усулнинг технологик ва биологик самарадорлиги бўйича Б.А. Сулаймонов, Б.С. Болтаев “Боғ, токзор ва дала экинларининг зараркунанда ва касалликлари ҳамда уларга қарши кураш усуллари” китобида батафсил маълумот берилган [3]. Е.Н.Михеева, М.В. Сероштаннинг “Управление качеством” китобида маҳсулотларни охирги истеъмолчиларга етказиб беришдаги сифат замонавий менежментининг ўрни, маҳсулотлар сифатини бошқариш шакллари ва усулларининг эволюцион ўзгариб бориши, маҳсулотларнинг сифатини бошқаришда менежмент тизими, аудити, маҳсулотлар сифатини йиғиб олиш, сақлаш ва савдо жараёнларидаги маҳсулотга қўйиладиган талаблар доирасида сертификациялаш масалалари ўрин олган [4]. Тадқиқот методологияси Тадқиқотни амалга ошириш жараёнида таққослама таҳлил, социологик сўровномалар ўтказиш, абстракт фикрлаш, монографик кузатув ва бошқа усуллардан кенг фойдаланилган. Таҳлил ва натижалар Пахта етиштирувчи фермер хўжаликларининг ихтиёридаги ишчи кучи асосан доимий асосда меҳнат шартномаларга биноан ёлланган ходимлардан иборат бўлиб, улар таркибий жиҳатдан тегишли кўникма ва билимларга эга бўлган малакали меҳнат қилиш қобилиятини ўзида мужассам қилади. Шунингдек, пахтачилик фермер хўжаликарида кўп меҳнат талаб қилинадиган мавсумий иш жараёнларига вақтинчалик (мавсумий) ишчилар ишга ёлланади. Хусусан, пахта экин майдонларини чопиқ қилиш, ҳосилни тез фурсатларда йиғиштириб олиш мавсумларида фермер хўжаликларида қўшимча равишда қисқа муддатли давр учун ёлланма ишчиларга талаб ортади ва бунда ишчиларнинг меҳнат қилиш қобилияти сифат таркиби жиҳатидан малакасиз меҳнат сифатида баҳоланади. Пахта етиштирувчи фермер хўжаликларининг ихтиёридаги молиявий ресурслар асосан маҳсулот етиштириш жараёнини такрор ташкил қилиш (оддий такрор ишлаб чиқариш) учун зарур бўладиган уруғликлар, минерал ўғи